Anonim Şirkete Ayni Sermaye Konulması: Konulabilecek Malvarlığı Unsurları, Bilirkişi Değerlemesi, Devir ve Sorumluluk (TTK m. 342-343)

Yabancı bir yatırımcı, Türkiye'deki bir anonim şirketin paylarının karşılığını nakit yerine bir malvarlığı unsuruyla ödeyebilir mi? Evet. 6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur: tacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı, sigortayı ve taşımayı düzenler. Şirketler ve ticari işler için ne anlama geldiğini burada bulun.Sözlük → (TTK) m. 342/1'e göre “üzerlerinde sınırlı ayni bir hak, hacizHacizBorçlunun mal ve alacaklarına el konulmasıHaciz, icra takibinde borçlunun mal ve alacaklarının borcun ödenmesi için hukuken bağlanmasıdır. Hangi mallar haczedilir, hangileri edilemez, itiraz ve kaldırma yolları burada.Sözlük → ve tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devrolunabilen, fikrî mülkiyet hakları ile sanal ortamlar da dâhil, malvarlığı unsurları ayni sermaye olarak konulabilir”; aynı fıkraya göre “hizmet edimleri, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar sermaye olamaz.” TTK m. 343/1 uyarınca ayni sermayeye şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaretAsliye ticaret mahkemesiTicari davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesiTicari davalarla ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan mahkeme; aksine hüküm yoksa dava değerine bakılmaksızın görevlidir.Sözlük → mahkemesince atanan bilirkişilerce değer biçilir ve “mahkemenin onayladığı bilirkişiBilirkişiMahkemece görevlendirilen uzmanTeknik ya da uzmanlık gerektiren bir konuda mahkemenin görüş almak için görevlendirdiği uzman.Sözlük → kararı kesindir.” Aşağıda sırasıyla konulabilecek malvarlığı unsurlarını, bilirkişi raporunu, yürürlükten kaldırılan kurucular beyanını, sicil işlemlerini, sermaye artırımını ve fazla değer biçilmesinden doğan sorumluluğu ele alıyoruz; yazının sonunda bir karşılaştırma tablosu ve kontrol listesi yer alıyor.

1. Anonim Şirkete Hangi Malvarlığı Unsurları Ayni Sermaye Olarak Konulabilir? (TTK m. 127 ve 342)

Kısa cevap. TTK m. 342/1'e göre üzerlerinde sınırlı ayni bir hak, haciz ve tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devrolunabilen malvarlığı unsurları anonim şirkete ayni sermaye olarak konulabilir. Aynı cümle fikrî mülkiyet hakları ile sanal ortamları açıkça kapsama alır. Fıkranın ikinci cümlesi sermaye olamayacak olanları sayar: hizmet edimleri, kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar. TTK m. 342/2 ise TTK m. 128 hükmünü saklı tutar.

Genel liste. Kanunda aksine hüküm olmadıkça ticaret şirketlerine uygulanan TTK m. 127/1, sermaye olarak konabilecek değerleri sayar; bunlar arasında para, alacak, kıymetli evrak ve sermaye şirketlerine ait paylar, fikrî mülkiyet hakları, taşınırlar ve her çeşit taşınmaz, taşınır ve taşınmazların faydalanma ve kullanma hakları, ticari işletmeler, maden ruhsatnameleri ile devrolunabilen ve nakden değerlendirilebilen her türlü değer yer alır. TTK m. 127/2, Kanunun 307. maddesinin ikinci, 342. maddesinin birinci ve 581. maddesinin birinci fıkra hükümlerini saklı tutar. Kişisel emek ve ticari itibar TTK m. 127/1'de sayılmış olsa da anonim şirket bakımından TTK m. 342/1 ile dışarıda bırakılmıştır.

Önce yükler. TTK m. 342/1 malvarlığı unsuru üzerinde sınırlı ayni bir hak, haciz ve tedbir bulunmamasını aradığından, üzerinde ipotekİpotekTaşınmaz üzerinde kurulan rehinBir borcun teminatı olarak taşınmaz üzerine konulan ve tapuya tescil edilen rehin hakkı.Sözlük →, rehin veya başka bir sınırlı ayni hak, haciz ya da tedbir bulunan bir malvarlığı unsuru bu koşulu karşılamaz.

Alacaklar. Alacak, TTK m. 127/1-a'da sayılmıştır; anonim şirket bakımından ise vadesi gelmemiş alacaklar sermaye olamaz (TTK m. 342/1). Bilirkişi raporu, sermaye olarak konulan alacakların gerçekliğinin, geçerliğinin ve TTK m. 342'ye uygunluğunun belirlendiğini, tahsil edilebilirliklerini ve tam değerlerini açıklamalıdır (TTK m. 343/1). TTK m. 130/1'deki genel kurala göre “sermaye olarak şirkete alacaklarını devretmiş olan bir ortak, alacaklar şirketçe tahsil edilmiş olmadıkça sermaye koyma borcundan kurtulmaz.”

Limited şirketler. TTK m. 581/1 limited şirket için aynı kuralı içerir ve “sanal ortamlar ve adlar da dâhil” ibaresini kullanır.

2. Ayni Sermayeye Nasıl Değer Biçilir? Mahkemece Atanan Bilirkişinin Raporu (TTK m. 343)

Kısa cevap. TTK m. 343/1'e göre konulan ayni sermayeye, şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanan bilirkişilerce değer biçilir. Aynı fıkra kuruluş sırasında devralınacak işletmeler ve ayınlar için de uygulanır; fıkranın son cümlesine göre “mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir.”

Raporun açıklaması gerekenler. TTK m. 343/1'e göre değerleme raporunda aşağıdaki hususlar “tatmin edici gerekçelerle ve hesap verme ilkesinin icaplarına göre” açıklanır:

• uygulanan değerleme yönteminin somut olayın özellikleri bakımından herkes için en adil ve uygun seçim olduğu;
• sermaye olarak konulan alacakların gerçekliğinin, geçerliğinin ve TTK m. 342'ye uygunluğunun belirlendiği, tahsil edilebilirlikleri ile tam değerleri;
• ayni olarak konulan her varlık karşılığında tahsis edilmesi gereken pay miktarı ile Türk Lirası karşılığı.

İtiraz ve kesinlik. “Bu rapora kurucular ve menfaat sahipleri itiraz edebilir”; mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir (TTK m. 343/1). TTK m. 343 itiraz için ayrıca bir süre öngörmez. Maddedeki “işlem denetçisi” ibaresi 2012'de 6335 sayılı Kanunla metinden çıkarılmıştır; bu nedenle itiraz hakkı bugün kuruculara ve menfaat sahiplerine aittir.

Bilirkişi değerinin etkisi. TTK m. 131/1'deki genel kurala göre “sermaye olarak konulan ayınlara, bilirkişi tarafından biçilecek değerler, ilgililerce kabul edilmiş sayılır.”

Raporun gideceği yer. Değerleme raporları kuruluş belgelerindendir; sicil dosyasına konulur ve birer nüshaları şirket tarafından beş yıl süreyle saklanır (TTK m. 336/1). “343 üncü madde uyarınca verilen bilirkişi raporu ticaret sicili müdürlüğüne tevdi edilir” (TTK m. 354/3).

3. Kurucular Beyanı Hâlâ Gerekli mi? Esas Sözleşme ve Kuruluş Belgeleri (TTK m. 335-339, 349, 351)

Kısa cevap. Hayır. TTK artık kurucular beyanı öngörmüyor. “Kurucular beyanı” kenar başlıklı TTK m. 349, 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanunun 73. maddesiyle yürürlükten kaldırılmıştır; aynı Kanun TTK m. 336/1'deki kuruluş belgeleri listesinden “kurucular beyanı” ibaresini de kaldırmıştır. “İşlem denetçisi raporu” kenar başlıklı TTK m. 351 ise daha önce, 26/6/2012 tarihli ve 6335 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştı. Ayni sermaye bakımından Kanun, TTK m. 343 uyarınca verilen bilirkişi raporunu esas alır; bu rapor ticaret sicili müdürlüğüne tevdi edilir (TTK m. 354/3).

Esas sözleşmede yer alması gerekenler. TTK m. 339/2-e'ye göre esas sözleşmeye “paradan başka sermaye olarak konan haklar ve ayınlar; bunların değerleri; bunlara karşılık verilecek payların miktarı” yazılır; bir işletme ve ayın devralınması söz konusu ise bunların bedeli, şirketin kurulması için kurucular tarafından şirket hesabına satın alınan malların ve hakların bedelleri ile şirketin kurulmasında hizmetleri görülenlere verilmesi gereken ücret, ödenek veya ödülün tutarı da esas sözleşmede gösterilir.

Kurucular ve taahhütleri. “Pay taahhüt edip esas sözleşmeyi imzalayan gerçek ve tüzel kişiler kurucudur” (TTK m. 337/1); kurucular bu işlemi üçüncü bir kişinin hesabına yaparlarsa, o kişi de kuruluştan doğan sorumluluk bakımından kurucu sayılır (TTK m. 337/2). Şirket, kurucuların, kanuna uygun olarak düzenlenmiş bulunan, sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettikleri, imzalarının noterce onaylandığı veya ticaret sicili müdürü yahut yardımcısı huzurunda imzaladıkları esas sözleşmede anonim şirket kurma iradelerini açıklamalarıyla kurulur (TTK m. 335/1); TTK m. 355/1 hükmü saklıdır (TTK m. 335/2). “Pay taahhüdünün, şirketin tescilinden önce devri, şirkete karşı geçersizdir” (TTK m. 352/1) ve “şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır” (TTK m. 355/1).

4. Malvarlığı Unsuru Şirkete Nasıl Geçer? Sicil İşlemleri ve Mülkiyet (TTK m. 128 ve 131)

Ne zaman ayni sermaye kabul olunur? TTK m. 128/2'ye göre esas sözleşmede bilirkişi tarafından belirlenen değerleriyle yer alan taşınmazlar tapuyaTapuTaşınmazın resmî mülkiyet kaydı ve belgesiBir taşınmazın sahibini gösteren devlet kaydı ve size verilen belge — Türkiye'de mülkiyeti kanıtlayan tek şey.Sözlük → şerhŞerhTapu kaydına düşülen açıklama/kısıtlamaTapu kaydına işlenen ve üçüncü kişileri bağlayan bir hak ya da kısıtlama notu.Sözlük → verildiği, fikrî mülkiyet hakları ile diğer değerler varsa özel sicillerine bu hüküm uyarınca kaydedildikleri ve taşınırlar güvenilir bir kişiye tevdi edildikleri takdirde ayni sermaye kabul olunur. Aynı fıkraya göre “özel sicile yapılan kayıt iyiniyeti kaldırır.”

Şekil. Sermaye olarak taşınmaz mülkiyeti veya taşınmaz üzerinde var olan ya da kurulacak olan ayni bir hakkın konulması borcunu içeren şirket sözleşmesi hükümleri “resmî şekil aranmaksızın geçerlidir” (TTK m. 128/3).

Tüzel kişilikten itibaren. Paradan başka ekonomik bir değer veya bir taşınırın sermaye olarak konulmasının borçlanılması hâlinde şirket, tüzel kişilik kazandığı andan itibaren bunlar üzerinde malik sıfatıyla doğrudan tasarruf edebilir (TTK m. 128/4). Taşınmaz mülkiyetinin veya diğer ayni bir hakkın sermaye olarak konulması hâlinde, şirketin bunlar üzerinde tasarruf edebilmesi için tapu siciline tescil gereklidir (TTK m. 128/5). Mülkiyet ve diğer ayni hakların tapu siciline tescili istemi ile diğer sicillere yapılacak tescillerle ilgili bildirimler ticaret sicili müdürü tarafından ilgili sicile resen ve hemen yapılır; şirketin tek taraflı istemde bulunabilme hakkı saklıdır (TTK m. 128/6).

Kural olarak mülkiyet şirketindir. Esas sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa, sermaye olarak konan ayınların mülkiyeti şirkete ait ve haklar şirkete devredilmiş olur (TTK m. 131/2).

Sermaye koyan borcunu yerine getirmezse. Her ortak, usulüne göre düzenlenmiş ve imza edilmiş şirket sözleşmesiyle koymayı taahhüt ettiği sermayeden dolayı şirkete karşı borçludur (TTK m. 128/1). Şirket, sermaye koyma borcunun yerine getirilmesini isteyebilir ve bunu dava edebilir; yerine getirmede gecikme sebebiyle uğradığı zararın tazminini de isteyebilir ve tazminat istemi için ihtar şarttır (TTK m. 128/7). Sermaye olarak konulması taahhüt edilen hakların korunması için kurucular tarafından ortaklar aleyhine ihtiyati tedbir istenebilir (TTK m. 128/8).

5. Sermaye Artırımında Ayni Sermaye (TTK m. 456-460)

Aynı değerleme kuralları, kıyas yoluyla. Esas sermaye sisteminde yapılan sermaye artırımında ayni sermaye konulmasına TTK m. 342 ve 343 kıyas yoluyla uygulanır (TTK m. 459/3). TTK m. 460/1'in halka açık olmayan anonim şirketler için öngördüğü kayıtlı sermaye sisteminde ise “çıkarılacak yeni payların taahhüdü, ödenmesi gereken en az nakdî tutar, ayni sermaye konulması ve diğer konular hakkında 459 uncu madde hükümleri kıyas yoluyla uygulanır” (TTK m. 460/3). Bu nedenle sermaye artırımında bir malvarlığı unsuru ayni sermaye olarak konulduğunda, TTK m. 343'teki mahkemece atanan bilirkişilerin değerlemesi kıyas yoluyla uygulanır.

Kim karar verir? Artırıma esas sermaye sisteminde TTK m. 459'a göre genel kurul, kayıtlı sermaye sisteminde TTK m. 460 gereğince yönetim kurulu karar verir (TTK m. 456/2). Artırılan sermayeyi temsil eden payların tamamı ya değişik esas sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir (TTK m. 459/1); iştirak taahhüdü, yeni pay almaya ilişkin TTK m. 461 çerçevesinde kayıtsız, şartsız ve yazılı olarak yapılır (TTK m. 459/2).

Bir ön koşul. İç kaynaklardan yapılan artırım hariç, payların nakdî bedelleri tamamen ödenmediği sürece sermaye artırılamaz; sermayeye oranla önemli sayılmayan tutarların ödenmemiş olması sermaye artırımını engellemez (TTK m. 456/1).

Yönetim kurulu beyanı. Yönetim kurulu, sermaye artırımının türüne göre bir beyan imzalar; beyan “bilgiyi açık, eksiksiz, doğru ve dürüst bir şekilde verme ilkesine göre hazırlanır” (TTK m. 457/1). Ayni sermaye konuluyor veya bir ayın devralınıyorsa beyanda, bunlara verilecek karşılığın uygun olduğu ile devralınan ayni sermaye, aynın türü, değerlendirmenin yöntemi, isabeti ve haklılığı hakkında belgeli ve gerekçeli açıklamalar yer alır (TTK m. 457/2-a). “Denetleme raporu” kenar başlıklı TTK m. 458, 6335 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Tescil. Artırım, genel kurul veya yönetim kurulu kararı tarihinden itibaren üç ay içinde tescil edilemediği takdirde, genel kurul veya yönetim kurulu kararı ve alınmışsa izin geçersiz hâle gelir ve TTK m. 345/2 uygulanır (TTK m. 456/3). TTK m. 353 ve 354 ile m. 355/1, tüm sermaye artırımı türlerine kıyas yoluyla uygulanır (TTK m. 456/4).

6. Ayni Sermayeye Fazla Değer Biçilirse Kim Sorumludur? (TTK m. 549-553 ve 562)

Kısa cevap. TTK m. 551'e göre “ayni sermayenin veya devralınacak işletme ile ayınların değerlemesinde emsaline oranla yüksek fiyat biçenler, işletme ve aynın niteliğini veya durumunu farklı gösterenler ya da başka bir şekilde yolsuzluk yapanlar, bundan doğan zarardan sorumludur.” TTK m. 551, sorumlu tuttuğu kişileri yaptıkları davranışla tanımlar.

Belgeler ve beyanlar. TTK m. 549'a göre şirketin kuruluşu ve sermayesinin artırılması gibi işlemlerle ilgili belgelerin ve beyanların yanlış, hileli, sahte, gerçeğe aykırı olmasından, gerçeğin saklanmış bulunmasından ve diğer kanuna aykırılıklardan doğan zararlardan, belgeleri düzenleyenler veya beyanları yapanlar ile kusurlarının varlığı hâlinde bunlara katılanlar sorumludur.

Ödenmiş gibi gösterilen sermaye. TTK m. 550/1'e göre sermaye tamamıyla taahhüt olunmamış veya karşılığı kanun veya esas sözleşme hükümleri gereğince ödenmemişken taahhüt edilmiş veya ödenmiş gibi gösterenler ile kusurlu olmaları şartıyla şirket yetkilileri, bu payları üstlenmiş kabul edilirler ve payların karşılıkları ile zararı faiziyle birlikte müteselsilen öderler.

Kurucular ve yöneticiler. Kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde, hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludurlar (TTK m. 553/1).

Cezai yaptırımlar. TTK m. 562 aynı hükümlere yaptırım bağlar: TTK m. 551'e aykırı hareket edenler adli para cezasıyla cezalandırılır (TTK m. 562/10); TTK m. 550'ye aykırı hareket edenler hapis veya adli para cezasıyla cezalandırılır (TTK m. 562/9); TTK m. 549'da belirtilen belgeleri sahte olarak düzenleyenler hapis cezasıyla cezalandırılır (TTK m. 562/8).

7. Kuruluştan Sonra Ayın Devralınması: İki Yıl Kuralı (TTK m. 356)

Neden önemli? TTK m. 356, “Kanuna karşı hile” kenar başlığı altında yer alır. TTK m. 356/1'e göre şirketin tescilinden itibaren iki yıl içinde bir işletme veya aynın, sermayenin onda birini aşan bir bedel karşılığında devralınmasına veya kiralanmasına ilişkin sözleşmeler, genel kurulca onaylanıp ticaret siciline tescil edilmedikçe geçerli olmaz. Bu sözleşmelerin onaylanmasından ve tescilinden önce, bunların ifası amacıyla yapılmış olan ödemeler dâhil, her türlü tasarruf geçersizdir.

Yine mahkemece atanan bilirkişi. Genel kurul kararını vermeden önce, yönetim kurulunun istemi üzerine şirketin bulunduğu yer asliye ticaret mahkemesince atanacak bilirkişi, şirket tarafından devralınacak ya da kiralanacak işletme ve ayınlara değer biçer; “rapor resmî nitelik taşır” (TTK m. 356/2). Toplantı ve karar nisabına TTK m. 421'in üçüncü ve dördüncü fıkraları uygulanır (TTK m. 356/3); sözleşme, genel kurulun onay kararıyla birlikte tescil ve ilan olunur (TTK m. 356/4).

İstisnalar. Şirketin işletme konusunu oluşturan veya cebrî icra yoluyla iktisap edilen ayın ve işletmeler hakkında bu madde hükmü uygulanmaz (TTK m. 356/5).

8. Nakit mi, Ayın mı? Yatırımcı İçin Karşılaştırma ve Kontrol Listesi

Aşağıdaki tablo iki sermaye türüne ilişkin kanuni kuralları yan yana gösteriyor.

İmzadan önce kontrol listesi:

1. Malvarlığı unsurunun TTK m. 342/1'e uyduğunu teyit edin: nakden değerlendirilebilmeli, devrolunabilmeli ve hizmet edimi, kişisel emek, ticari itibar ya da vadesi gelmemiş alacak olmamalıdır.
2. Tapu sicilinde veya ilgili özel sicilde sınırlı ayni hak, haciz ve tedbir kaydı olup olmadığını araştırın ve bunların kaldırılmasını sermaye konulmasından önceye planlayın (TTK m. 342/1).
3. Şirket merkezinin bulunacağı yerdeki asliye ticaret mahkemesince atanacak bilirkişilerin değerlemesini takvime alın; kurucular ve menfaat sahipleri rapora itiraz edebilir ve mahkemenin onayladığı bilirkişi kararı kesindir (TTK m. 343/1).
4. TTK m. 128/2'deki sicil işlemlerini hazırlayın: tapuya şerh, özel sicile kayıt ya da taşınırların güvenilir bir kişiye tevdii.
5. Sermaye artırımında, TTK m. 457/2-a'daki yönetim kurulu beyanını bilirkişi raporuyla uyumlu hâle getirin ve artırımı TTK m. 456/3'teki üç aylık süre içinde tescil ettirin.
6. Şirket, tescilinden itibaren iki yıl içinde sermayesinin onda birini aşan bir bedelle bir işletme veya ayın devralacak ya da kiralayacaksa, TTK m. 356/5'teki istisnalar uygulanmadıkça genel kurul onayını, mahkemece atanan bilirkişinin değerlemesini ve tescili planlayın (TTK m. 356).

Sıkça sorulan sorular