Tahkim Avukatı ve Ticari Uyuşmazlık Çözümü

Tahkim nedir, şirketiniz için ne zaman doğru yoldur?

Tahkim, tarafların yazılı anlaşmasıyla uyuşmazlığın devlet mahkemesi yerine kendi seçtikleri hakemler önünde çözülmesidir. Hakem kararı bağlayıcıdır, esastan yeniden yargılanmaz ve icraya konulabilir; geçerli bir tahkim şartı varken aynı uyuşmazlık mahkemeye taşınırsa dava tahkim itirazı üzerine usulden reddedilir.

Türk hukukunda iki tahkim rejimi vardır. Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşımıyor ve tahkim yeri Türkiye ise 6100 sayılı HMKHMK6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri KanunuTürkiye'de bir hukuk davasının nasıl yürüdüğünün kural kitabı — hangi mahkeme, hangi adım, hangi süre, hangi delil.Sözlük → m. 407 ve devamı uygulanır. Yabancılık unsuru varsa ve tahkim yeri Türkiye olarak belirlenmişse ya da taraflar veya hakem kurulu bu Kanunun uygulanacağını kararlaştırmışsa 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK) devreye girer (MTK m. 1/2).

Tahkim özellikle tedarik ve çerçeve sözleşmelerinden doğan alacaklarda, inşaat işlerinde, ortaklık çekişmelerinde, kararın yurt dışında icra edileceği işlerde ve gizliliğin ticari değer taşıdığı dosyalarda işe yarar.

Tahkim her dosya için doğru araç da değildir. Küçük tutarlı, belgeye dayalı bir alacakta hakem ücreti ve kurum gideri alacağın anlamlı bir bölümünü tüketebilir; böyle bir dosyada icra takibi genellikle daha ekonomiktir.

İç tahkim mi, milletlerarası tahkim mi? HMK ile MTK farkı

Ayrım yabancılık unsuruna dayanır. MTK m. 2 bu halleri sayar: tarafların yerleşim yeri, olağan oturma yeri veya işyerlerinin ayrı devletlerde ya da tahkim yerinden veya ifa yerinden başka bir devlette bulunması; ortaklardan birinin yabancı sermaye getirmesi veya sözleşme için yurt dışından kredi ya da güvence gerekmesi; sözleşmenin ülkeler arasında sermaye veya mal geçişi doğurması. Bu hallerden biri varsa ve MTK m. 1/2'deki koşullar gerçekleşmişse MTK, aksi halde HMK m. 407 uygulanır. Süreler ise aynı değildir:

Görev bakımından iki rejim arasında fark yoktur; ticari uyuşmazlıklarda pratikte asliye ticaret mahkemesi görevlidir.

Her uyuşmazlık tahkime götürülemez: tahkime elverişlilik

Bazı uyuşmazlıklar, sözleşmeye ne yazılırsa yazılsın hakem önüne götürülemez; götürülürse verilen karar iptal edilebilir veya tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → edilmez.

• Tapu iptali ve tescil, mülkiyet, ipotek gibi ayni hak talepleri hakem önüne götürülemez; taşınmaz satış vaadinden doğan kişisel nitelikteki tazminat talepleri farklı değerlendirilebilir. Ayrım gayrimenkul tarafıyla dosya bazında yapılır.
• Boşanma, soybağı, vesayet gibi kişi haline ilişkin işler ile ceza yargılaması tahkime elverişli değildir.
• İdari işlemin iptali gibi kamu gücüne dayalı uyuşmazlıklar kural olarak dışarıdadır.
• İş ve tüketici ilişkilerindeki tahkim şartlarına zayıf tarafı koruyan bir yaklaşımla bakılır; konu iş ilişkisiyse iş hukuku tarafıyla incelenir.

Elverişsizlik yalnızca baştaki bir engel değildir; iptal ve tenfiz aşamasında da karşınıza çıkar. Konunun Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmaması MTK m. 15/A-2 uyarınca bölge adliye mahkemesince re'sen tespit edilir; iç tahkimde de HMK m. 439 bakımından yerleşik uygulamaya göre mahkemece kendiliğinden gözetilir.

Tahkim şartı nasıl yazılmalı? Sık yapılan hatalar

Tahkim şartı çoğu zaman sözleşmenin sonuna hazır kalıptan eklenir; oysa uyuşmazlık çıktığında ilk tartışma alanı burasıdır.

İyi bir tahkim şartında bulunması gerekenler

• Kapsam: "Bu sözleşmeden veya sözleşmeyle bağlantılı olarak doğan her türlü uyuşmazlık" gibi geniş ve tek anlamlı bir ifade.
• Kurum ve kurallar: ISTAC, ICC gibi bir kurumun kuralları mı, ad hoc mu? Kurum adı doğru yazılmalıdır.
• Hakem sayısı: HMK m. 415 ve MTK m. 7/A uyarınca sayı tek olmalıdır; kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir. İç tahkimde kurul birden fazla hakemden oluşacaksa en az birinin beş yıl ve daha fazla kıdemli bir hukukçu olması gerekir (HMK m. 416/1-d).
• Tahkim yeri: İptal davasının hangi ülke mahkemesinde görüleceğini belirler.
• Yargılama dili ve uygulanacak hukuk: Ayrı ayrı yazılmalıdır; ikisi aynı şey değildir.

Hakem seçimi: dosyanın sonucunu belirleyen adım

HMK m. 415 ve MTK m. 7/A uyarınca hakem sayısı tek olmalıdır; kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir. Üç hakemli tahkimde her taraf bir hakem seçer, seçilen iki hakem başkanı belirler. Taraf, karşı tarafın talebinin ulaşmasından itibaren iç tahkimde bir ay (HMK m. 416/1-c), milletlerarası tahkimde otuz gün (MTK m. 7/B-3) içinde hakemini seçmezse, hakem seçimi taraflardan birinin talebi üzerine mahkemece yapılır. Yalnızca gerçek kişiler hakem seçilebilir.

İç tahkimde hakem birden fazla kişiden oluşuyorsa, HMK m. 416/1-d uyarınca bunlardan en az birinin kendi alanında beş yıl ve daha fazla kıdeme sahip bir hukukçu olması şarttır; milletlerarası tahkimde MTK'da böyle bir nitelik şartı yoktur. Bu şarta uyulmaması, kanunda öngörülen usule aykırılık olarak HMK m. 439/2-b kapsamında iptal tartışması doğurabileceğinden, kurulda hukukçu hakem bulunması baştan güvence altına alınır.

HMK m. 417 ve MTK m. 7/C uyarınca hakemlik önerilen kişi, görevi kabul etmeden önce tarafsızlığından şüphe edilmesini haklı gösterecek durumları açıklamak, sonradan ortaya çıkanları da gecikmeksizin bildirmek zorundadır.

ISTAC, ICC ve ad hoc tahkim: kurumsal tahkimin farkı

Kurumsal tahkimde bir kurumun yayımlanmış kuralları uygulanır ve kurum süreci idare eder. Ad hoc tahkimde kurum yoktur; usulü taraflar ve hakemler kurar.

ISTAC (İstanbul Tahkim Merkezi) — 6570 sayılı İstanbul Tahkim Merkezi Kanunu ile kurulmuş Türkiye merkezli bir tahkim kurumudur; Kanun 20/11/2014'te kabul edilmiş, 29/11/2014 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Tahkim yeri Türkiye olan ve Türkçe yürüyen işlerde pratik bir seçenektir; kendi kuralları ve seri tahkim usulü vardır.

ICC (Milletlerarası Ticaret Odası Tahkimi) — Sınır ötesi büyük sözleşmelerde yaygın atıf yapılan kurallardandır. Görev belgesi ve kararın kurumca ön incelemesi, kararın iptal veya tenfiz aşamasında sorun çıkarma ihtimalini azaltır; buna karşılık kurum masrafları yüksek olabilir.

• Karar yurt dışında icra edilecekse, tanınmış bir kurumun kuralları tenfiz aşamasını kolaylaştırır.
• Uyuşmazlık tutarı görece küçükse seri tahkim usulleri ve tek hakem seçeneği maliyeti dengeler.
• Ad hoc tahkim daha esnektir ama taraflardan biri işbirliği yapmadığında süreç tıkanır ve mahkeme yardımı gerekir.

Tahkim yargılaması nasıl işler? Adım adım süreç

1. Tahkim davasının açılması: HMK m. 426 ve MTK m. 10/A uyarınca dava; hakem seçimi için mahkemeye veya kuruma başvurulduğu, hakemleri taraflar seçecekse davacının hakemini seçip bildirdiği, hakemler sözleşmede belliyse tahkim talebinin karşı tarafça alındığı tarihte açılmış sayılır.
2. Kurulun oluşması: Hakemler seçilir, bağımsızlık beyanları alınır, ret talepleri karara bağlanır.
3. Yetki itirazı: HMK m. 422 ve MTK m. 7/H uyarınca kurul kendi yetkisi hakkında karar verebilir; tahkim şartı asıl sözleşmeden bağımsızdır. Yetkisizlik itirazı en geç cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.
4. Dilekçeler: Dava ve cevap dilekçeleri sunulur; milletlerarası tahkimde MTK m. 10/E uyarınca kural olarak görev belgesi hazırlanır.
5. Deliller ve duruşma: Yazılı deliller, bilirkişi ve tanık, gerektiğinde duruşma; HMK m. 423 eşitlik ve hukuki dinlenilme hakkını güvence altına alır.
6. Karar: HMK m. 436 uyarınca karar gerekçeli olmalı, taraflara yüklenen hak ve borçları ve karara karşı iptal davası süresini göstermelidir.
7. Düzeltme, tavzih, tamamlama: İç tahkimde HMK m. 437 uyarınca bildirimden itibaren iki hafta içinde düzeltme veya tavzih, bir ay içinde tamamlayıcı karar istenebilir; milletlerarası tahkimde MTK m. 14/B otuz günlük süre öngörür.

Tahkim varken ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz alınabilir mi?

Evet; ancak yetki dağılımı iki rejimde aynı değildir.

İç tahkimde düzen kısmen farklıdır. HMK m. 414 uyarınca hakem kurulu ihtiyati tedbire veya delil tespitine karar verebilir; mahkeme ise geçerli bir tahkim sözleşmesi bulunması kaydıyla tedbirin icra edilebilirliğine karar verir (m. 414/2). Ancak m. 414/3 uyarınca, kurulun zamanında veya etkin hareket edemeyeceği hâller dışında taraflar doğrudan mahkemeye başvuramaz; başvuru ancak kuruldan alınacak izne ya da tarafların bu konudaki yazılı sözleşmesine dayanılarak yapılabilir. Bu nedenle iç tahkimde mahkemeden geçici koruma isteme zamanlaması, tercihen kurul oluşmadan önce planlanır.

Hakem kararı beğenilmezse ne yapılır? İptal davası

Hakem kararına karşı istinafİstinafBölge adliye mahkemesine başvuruİlk derece mahkemesi kararına karşı bölge adliye mahkemesine yapılan başvuru — dosyayı hem hukuken hem maddi olarak yeniden inceler.Sözlük → ya da temyizle esastan itiraz edilemez. HMK m. 439 ve MTK m. 15/A uyarınca yalnızca iptal davası açılabilir; sebepler kanunda sınırlı sayıdadır ve mahkeme uyuşmazlığı yeniden yargılayamaz.

Aşağıdaki liste iki kanunun ortak çekirdeğidir; bent metinleri birebir aynı değildir. Hukuki dinlenilme hakkının ihlali iç tahkimde açık bir iptal sebebidir (HMK m. 439/2-f); MTK m. 15/A-1-(g) yalnızca tarafların eşitliği ilkesini sayar. Ayrıca MTK'da ilk gruptaki sebepleri iptal davasını açan taraf ispat eder; tahkime elverişsizlik ve kamu düzenine aykırılık ise bölge adliye mahkemesince re'sen tespit edilir (MTK m. 15/A-2).

• Taraflardan birinin ehliyetsizliği ya da tahkim sözleşmesinin geçersizliği
• Hakem seçiminde sözleşmede belirlenen veya kanunda öngörülen usule uyulmaması
• Kararın tahkim süresi içinde verilmemesi
• Kurulun hukuka aykırı olarak yetkili ya da yetkisiz olduğuna karar vermesi
• Tahkim sözleşmesi dışında karar verilmesi veya yetkinin aşılması
• Usulün sözleşmeye ya da kanuna aykırı yürütülmesi ve bunun karara etkili olması
• Tarafların eşitliği ilkesine, iç tahkimde ayrıca hukuki dinlenilme hakkına riayet edilmemesi
• Konunun tahkime elverişsizliği veya kararın kamu düzenine aykırılığı

İptal davası, 7101 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra bölge adliye mahkemesinde açılır ve ivedilikle görülür. Süre iç tahkimde bir ay (HMK m. 439/4), milletlerarası tahkimde otuz gündür (MTK m. 15/A); kararın ya da tavzih, düzeltme veya tamamlama kararının bildirimiyle işlemeye başlar. Karara karşı temyiz mümkündür; inceleme iptal sebepleriyle sınırlıdır.

Hakem kararının icrası ve yabancı kararların tenfizi

Milletlerarası tahkimde verilen karar — MTK m. 15/B uyarınca iptal davasının reddine ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra mahkeme (Ek m. 1 gereği konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi), hakem kararının icra edilebilir olduğuna ilişkin belgeyi isteyen tarafa verir; belge harca tabi değildir, icraya konulmada Harçlar Kanunu uygulanır. İptal süresi geçmiş ya da bu haktan feragat edilmişse mahkeme, belgeyi verirken tahkime elverişlilik ve kamu düzenini re'sen dikkate alır.

İç tahkimde verilen karar — HMK'da MTK m. 15/B'deki gibi ayrı bir icra edilebilirlik belgesi usulü yoktur. HMK m. 439/4 uyarınca iptal davası icrayı kendiliğinden durdurmadığından karar, ilamların icrasına ilişkin hükümlere göre icra dairesince takibe konulur; bu aşama alacak tahsili ve icra, borçlu şirketse ayrıca şirketler hukuku tarafıyla yürütülür.

Yabancı hakem kararı — Yurt dışında verilmiş karar Türkiye'de kendiliğinden icra edilemez. MÖHUKMÖHUK5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında KanunYabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu ve yabancı kararların tanınıp tenfiz edileceğini düzenleyen kanun.Sözlük → m. 60 uyarınca kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış ya da taraflar için bağlayıcı kararlar tenfiz edilebilir. Talep; tarafların kararlaştırdıkları yer, yoksa aleyhine karar verilen tarafın yerleşim yeri ya da malların bulunduğu yer asliye mahkemesine yöneltilir. Dilekçeye tahkim sözleşmesi ile hakem kararının onanmış örneği ve usulen onanmış tercümeleri eklenir (MÖHUK m. 61).

Sözleşme kapsamı dışındaki kararlarda MÖHUK m. 62 ret sebeplerini sayar: tahkim sözleşmesinin bulunmaması veya hükümsüzlüğü; kamu düzenine ya da genel ahlaka aykırılık; tahkime elverişsizlik; tarafın usulüne göre temsil edilmemesi; hakem seçiminden haberdar edilmeme veya savunma imkânından yoksunluk; seçimin ya da usulün anlaşmaya aykırılığı; kararın sözleşme sınırlarını aşması; kararın kesinleşmemiş, icra kabiliyeti kazanmamış ya da iptal edilmiş olması. Çoğunda ispat yükü aleyhine tenfiz istenen taraftadır. Yabancı mahkeme kararları için tanıma ve tenfiz sayfasındaki çerçeve geçerlidir.

Tahkimin maliyeti ve süresi: gerçekçi beklenti

Tahkimde harç yerine hakem ücreti ve varsa kurum gideri ödenir; bu tutar büyük ölçüde baştan yatırılır.

• Hakem ücreti: HMK m. 440 ve MTK m. 16 uyarınca ücret; alacağın miktarı, uyuşmazlığın niteliği ve yargılamanın süresi dikkate alınarak taraflarla hakemler arasında kararlaştırılır ya da kurumsal kurallara yollama yapılarak belirlenir. Taraflarla hakemler arasında anlaşma yoksa, tahkim anlaşmasında hüküm yoksa ve kurumsal kurallara da yollama yapılmamışsa, her iki rejimde de hakem ücreti her yıl Adalet Bakanlığınca hazırlanan ücret tarifesine göre belirlenir (HMK m. 440/3 · MTK m. 16/A). Taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça kurul başkanının ücreti, diğer hakemlerin her birine ödenecek ücretin yüzde on fazlasıdır (HMK m. 440/4 · MTK m. 16/A).
• Kurum gideri: ISTAC, ICC gibi kurumlar kendi tarifelerini uygular; tarifeler uyuşmazlık değerine göre ölçeklenir.
• Yargılama giderleri: Bilirkişi, tanık ve çeviri gibi kalemler; kurul avans isteyebilir.
• Avukatlık ücreti: İşin kapsamına göre baştan yazılı olarak belirlenir.

Sık yapılan hatalar ve tahkimde çalışma biçimimiz

Tahkimde kaybedilen hakların çoğu esastan değil, usulden ve zamanlamadan kaybedilir. Tekrar eden hatalar bellidir: kurumu yanlış adlandıran hazır kalıp şartlar; mahkemede açılan davada HMK m. 413 ve MTK m. 5 uyarınca tahkim ilk itirazının zamanında ileri sürülmemesi; hakem seçimi, ret, tedbir sonrası dava açma ve iptal sürelerinin kaçırılması; HMK m. 409 kapsamındaki aykırılığa itiraz edilmemesi; HMK m. 408 kapsamındaki bir konunun hakem önüne taşınması.

• Önce doğru sorunun cevabı. Dosyanın HMK'ya mı MTK'ya mı tabi olduğu, uyuşmazlığın tahkime elverişliliği ve tahkim şartının uygulanabilirliği baştan belirlenir.
• Sözleşme aşamasında koruma. Tahkim şartı; kapsam, kurum, hakem sayısı, tahkim yeri, dil ve uygulanacak hukuk bakımından tek anlamlı kurulur.
• Dosyanın baştan sona yürütülmesi. Davanın açılması, hakem seçimi, dilekçeler, duruşmalar, karar sonrası talepler, iptal davası ve icra aşaması tek elden yürür.
• Maliyet-fayda değerlendirmesi. Hakem ücreti ve kurum gideri dosyanın ekonomisini bozacaksa bu açıkça belirtilir, gerekiyorsa mahkeme ve icra yolu önerilir. Sonuç garantisi vermeyiz; olasılıklar ve riskler yazılı olarak ortaya konur.
• Bütünleşik danışmanlık. Tahkim bir sözleşme uyuşmazlığı, bir ortaklık meselesi ya da bir ticari ilişki ile kesiştiğinde aynı ekip yürütür.

Yabancı ortakla çalışan veya yurt dışına satış yapan şirketlerde sözleşme portföyündeki tahkim şartlarının bütün olarak gözden geçirilmesi, uyuşmazlık çıktıktan sonra tek tek dava yürütmekten daha koruyucudur. Tahkim şartı, tahkim ihbarı veya hakem kararı bulunan dosyalarda iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Tahkim dosyanızı nasıl yürütüyoruz

Tahkim hakkında sık sorulan sorular