Türkiye Bağlantılı Bir Sözleşme İçin Tahkim Şartı Hazırlama: Yabancı İşletmeler İçin Pratik Bir Rehber

Türkiye bağlantılı bir sözleşme için iyi bir tahkim şartı beş şeyi açıkça yapar: her iki tarafın tahkime gerçekten rıza gösterdiğini ortaya koyar, tahkim yerini (tahkim yeri / seat) belirler, kuralları tayin eder — ISTAC veya ICC gibi bir kurum, ya da bir ad hoc çerçeve — ve dili, hakem sayısını ve sözleşmeye uygulanacak hukuku karara bağlar. Bunları doğru yaparsanız, ayakta kalan bir şart ve gerçekten icra edebileceğiniz bir hakem kararı elde edersiniz. Bunları muğlak bırakırsanız, herhangi biri esasa geçmeden önce uyuşmazlığınızı aylarca tıkayan "patolojik" bir şart riskine girersiniz. Bu rehber her bir unsuru tek tek ele alıyor, geçerliliği Milletlerarası Tahkim Kanunu (MTK, Kanun No. 4686) ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na (HMKHMK6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri KanunuTürkiye'de bir hukuk davasının nasıl yürüdüğünün kural kitabı — hangi mahkeme, hangi adım, hangi süre, hangi delil.Sözlük →, Kanun No. 6100) dayandırıyor ve yabancı işletmelerin en sık düştüğü hazırlama tuzaklarına dikkat çekiyor.

Tahkim Şartı Nedir — ve Lafzı Neden Bu Kadar Önemli

Tahkim şartı (tahkim şartı), sözleşmenizin, bir uyuşmazlık çıkması halinde bunun ulusal mahkemeler yerine özel hakemler tarafından karara bağlanacağı konusunda her iki tarafın anlaştığı bölümüdür. Hakemlerin verdiği karar — hakem kararı — bağlayıcıdır ve kesinleştiğinde bir mahkeme kararı gibi icra edilebilir.

Türkiye'ye bağlı, sınır ötesi bir işlemde bu kısa şart, çoğu zaman sözleşmedeki diğer her hükümden daha fazla ağırlık taşır; çünkü gelecekteki bir uyuşmazlığın nasıl yürütüleceğini ve en önemlisi, bir kazanımı ne kadar kolay tahsil edilen paraya dönüştürebileceğinizi belirler. Türkiye'de verilen bir hakem kararı ve pek çok yabancı hakem kararı, öngörülebilir bir çerçeve içinde icra edilir; buna karşılık kusurlu bir şart, hakem heyeti kimin haklı olduğuna bakmadan önce karşı tarafa aylarca sürecek usul tartışmaları sağlayabilir.

Bu rehberin geri kalanı şartı unsur unsur ele alıyor. Bu unsurların hiçbiri hazırlanması uzun süren şeyler değildir. Ancak her biri, muğlak bırakıldığında, kararlı bir muhalifin saldırabileceği bir noktaya dönüşür.

Unsur 1: Tahkime Açık Rıza

Her şey rıza ile başlar. Bir tahkim şartı, ancak her iki tarafın da uyuşmazlıkları mahkeme yerine tahkime götürmeyi açıkça kabul ettiğini gösterdiğinde işler. Türk hukuku bu rızayı hakem heyetinin yetkisinin temeli olarak görür — bu olmadan geçerli bir tahkim yoktur.

Pratik hazırlama kuralları basittir ama yanlış yapması kolaydır:

• Emredici olun, ihtiyari değil. Uyuşmazlıkların tahkim yoluyla kesin olarak çözüleceğini yazın — tahkime götürülebileceğini değil. İhtiyari ifadeler, tahkimin aslında hiç kararlaştırılmadığı yönünde bir itiraza kapı açar.
• Tahkim ile mahkemeyi aynı cümlede karıştırmayın. Uyuşmazlıkların tahkime gideceğini söyleyen ve aynı zamanda belirli bir mahkemeye de yetki tanıyan bir şart kendisiyle çelişir ve parçalanabilir. Esasa ilişkin tek bir yol seçin.
• İmza yetkisini doğru kurgulayın. İmzayı atan kişinin şirketi tahkimle bağlama konusunda şirketi temsil yetkisine sahip olduğundan emin olun. Gerekli yetki olmadan imzalanan bir tahkim anlaşmasına daha sonra itiraz edilebilir.

Unsur 2: Tahkim Yeri (Seat) — En Önemli Tercih

Tahkim yeri — bazen tahkimin yeri (tahkim yeri / seat) olarak da adlandırılır — tahkimin hukuki merkezidir. Yalnızca duruşmaların yapılacağı bir mekân değildir; usule hangi ülkenin tahkim hukukunun uygulanacağını ve süreci hangi ülkenin mahkemelerinin denetleyeceğini belirleyen tercihtir. Bu nedenle şartın neredeyse her kelimesinden daha fazla düşünülmeyi hak eder.

Tahkim yeri, bir uyuşmazlık zorlaştığında çok önem taşıyan üç şeyi belirler:

• Usul hukuku. Tahkimi yabancılık unsuru taşıyan bir şekilde Türkiye'de konumlandırırsanız, yargılamanın yürütülmesine Milletlerarası Tahkim Kanunu (Kanun No. 4686) uygulanır. Başka bir yere koyarsanız, o ülkenin tahkim hukuku uygulanır.
• İptal davasını hangi mahkemelerin göreceği. Bir hakem kararına karşı iptal davası (iptal davası) açılabilir. Bu dava, tahkim yerinin mahkemeleri tarafından görülür. Tahkim yeri olarak Türkiye'yi seçerseniz Türk mahkemeleri denetler; başka bir yer seçerseniz o ülkenin iptal rejimine tabi olursunuz.
• Kararın nasıl seyahat ettiği. Tahkim yeri, bir hakem kararının icra bakımından yerli mi yoksa yabancı mı sayılacağını etkiler ve bu da kararı daha sonra nasıl — ve hangi çerçevede — icra edeceğinize yansır.

Unsur 3: Kurumsal Kurallar (ISTAC, ICC) ya da Ad Hoc

Sonra, tahkimi hangi kuralların yürüteceğine karar verin. İki geniş yol vardır: tanınmış bir kuruluşun kendi kurallar bütünü uyarınca dosyayı yönettiği kurumsal tahkim ve tarafların (ve hakem heyetinin) yargılamayı genellikle UNCITRAL Tahkim Kuralları gibi bağımsız bir usul çerçevesi altında kendilerinin yürüttüğü ad hoc tahkim.

Kurumsal tahkim

Bir kurum size tam, sınanmış bir kurallar bütünü ile birlikte idari destek sunar — taraflar anlaşamadığında hakemleri atamak, ücretleri yönetmek, süreleri takip etmek ve karar verilmeden önce kararı incelemek gibi. Türkiye bağlantılı sözleşmeler için en sık iki kurum gündeme gelir:

• ISTAC — İstanbul Tahkim Merkezi (Istanbul Arbitration Centre). Kendi kuralları olan, Türkiye merkezli bir kurum; tahkim yeri Türkiye'de olduğunda ve taraflar yerel, maliyet bilincine sahip bir kurumsal seçenek istediğinde çoğu zaman doğal bir uyum sağlar.
• ICC — Milletlerarası Ticaret Odası (International Chamber of Commerce). Kararları ve usulleri dünyanın her yerindeki mahkemeler ve sözleşme tarafları tarafından bilinen, yaygın olarak kullanılan milletlerarası bir kurum; daha büyük veya daha karmaşık sınır ötesi işlemlerde sıkça tercih edilir.

Ad hoc tahkim

Ad hoc tahkim daha yalın ve daha ucuz olabilir, kurumsal ücret içermez ve taraflara daha doğrudan kontrol verir. Bunun bedeli, şartınızın çok daha fazla iş yapmasının gerekmesidir: geri çekilebileceğiniz bir kurum olmadığından, şartın kendisi hakemlerin nasıl atanacağını, bir taraf işbirliğini reddederse ne olacağını ve hangi usul kurallarının uygulanacağını güvenilir biçimde karara bağlamalıdır. Zayıf bir ad hoc şart, bir uyuşmazlığın daha başlamadan tıkanmasının en yaygın yollarından biridir.

Unsur 4: Dil, Hakem Sayısı ve Hakem Atanması

Bu ayrıntılar idari gibi hissettirir, ancak boş bırakmak erken aşamada gecikme ve itiraza sıkça yol açar. Bunları şartta karara bağlamak, muhalifin tartışacağı bariz noktaları ortadan kaldırır.

Tahkimin dili

Yargılamanın dilini açıkça belirtin — sınır ötesi işlemlerde bu çoğu zaman İngilizcedir. Belirtmezseniz, hakem heyeti veya kurum karar verir ve sizi dezavantajlı duruma sokan ya da her belgenin masraflı çevirisini zorunlu kılan bir dilde tahkim yürütmek zorunda kalabilirsiniz. Sözleşmeniz veya kilit deliller Türkçe ise, dili belirlemeden önce bunu düşünün.

Hakem sayısı

Hakem heyetleri neredeyse her zaman bir veya üç hakemden oluşur. Tek hakem genellikle daha hızlı ve daha ucuzdur, daha küçük veya daha az karmaşık uyuşmazlıklara uygundur; üç kişilik bir heyet daha maliyetlidir ama her iki tarafa heyetin oluşturulmasında pay verir ve yüksek değerli ya da teknik olarak karmaşık dosyalarda yaygındır. Açık bırakmak yerine bir sayı seçin.

Hakemlerin nasıl atanacağı

Atama mekanizmasını belirleyin: üç kişilik bir heyet için olağan yaklaşım, her iki tarafın birer hakem göstermesi ve bu ikisinin (ya da kurumun) başkanı seçmesidir. Önemli olan, bir taraf ayak sürüdüğünde işleyecek bir yedek çözüm sağlamaktır — bir kurum bunu otomatik olarak sağlar; ad hoc bir şart ise bunu kendi içine kurmak zorundadır.

Unsur 5: Uygulanacak Hukuk — Tahkim Yerinden Ayrı Bir Tercih

Sözleşmeye uygulanacak hukuk, yükümlülüklerinizi hangi ülkenin maddi kurallarının yorumlayacağına karar verir — bir ihlalin ne zaman gerçekleştiği, hangi yaptırımların uygulanacağı, tazminatın nasıl ölçüleceği. Bu, tahkim yerinden farklı bir tercihtir ve ikisini birbirine karıştırmak en yaygın hazırlama hatalarından biridir.

Farkı net görmek için: uygulanacak hukuk hakem heyetine işin esasını hangi kuralların karara bağlayacağını söyler; tahkim yeri ise tahkimi hangi usul hukukunun yürüttüğünü ve hangi mahkemelerin denetlediğini söyler. Örneğin İstanbul'da tahkim yeriyle birlikte Türk maddi hukukunu seçebilir ya da Türkiye'de tahkim yeriyle birlikte yabancı bir uygulanacak hukuku seçebilirsiniz — bunlar bağımsız kararlardır ve iyi bir şart her birini açıkça belirtir.

İki pratik nokta bunu temiz tutar:

• Uygulanacak hukuku kendi cümlesinde belirtin. "İşbu Sözleşme [ülke] hukukuna tabidir" ifadesi, uyuşmazlık çözümü şartının içine gömülmeden ondan ayrı durmalıdır.
• Doğrudan uygulanan kuralların hâlâ geçerli olduğunu unutmayın. Yabancı bir uygulanacak hukuk seçmek, ilişkinin Türkiye'ye dokunduğu yerde doğrudan uygulanan Türk kurallarını — rekabet, belirli tüketici, iş veya acentelik korumalarını — devre dışı bırakmaz. Uygulanacak hukuk şartı, Türk düzenleyici hukukuna karşı bir kalkan değildir.

Sık Yapılan Hatalar: Kaçınılması Gereken Patolojik Şartlar

"Patolojik" bir tahkim şartı, yaratmak için tasarlandığı tahkimi bizzat baltalayacak kadar kötü hazırlanmış olan şarttır. Zarar gerçektir: tarafları, uyuşmazlığı tartışmak yerine ilk ayları tahkimin mümkün olup olmadığını ve nasıl yapılacağını tartışarak geçirirler. Türkiye bağlantılı sözleşmelerde en sık gördüğümüz tuzaklar şunlardır.

• Var olmayan veya yanlış adlandırılmış kurum. Var olmayan bir tahkim kuruluşuna işaret etmek ya da var olan birini yanlış adlandırmak, tüm şartı raydan çıkarabilir. Her zaman kurumun tam ve güncel adını kullanın ve aklınızdaki türden uyuşmazlığı yönettiğini teyit edin.
• Çelişkili yollar. Uyuşmazlıkları aynı anda hem tahkime gönderen hem de bir ulusal mahkemeye yetki tanıyan bir şart kendisiyle çelişir. Esasın çözümü için tek bir yol seçin.
• Belirsiz veya eksik tahkim yeri. Tahkim yerini belirlememek, usul hukukunu ve denetleyici mahkemeyi belirsiz bırakır — en kötü türden boşluktur, çünkü iptalden icraya kadar her şeye dokunur. Tahkim yerini açıkça belirtin.
• İhtiyari veya muğlak ifade. "Uyuşmazlıklar tahkim yoluyla çözülebilir" bir tahkim taahhüdü değildir ve hiç anlaşma yok şeklinde okunabilir. Emredici ifade kullanın.
• Yedeği olmayan zayıf bir ad hoc şart. Usul kurallarını ya da bir atama makamını belirlemeden ad hoc tahkimi seçmek, bir taraf işbirliğini reddettiği anda kilitlenmeye davetiye çıkarır.
• Çok dar kapsam. Yalnızca sözleşmeden "doğan" uyuşmazlıkları kapsayan bir şart ilgili talepleri dışarıda bırakabilir; sözleşmeden "doğan veya sözleşmeyle bağlantılı" uyuşmazlıklar gibi geniş bir ifade genellikle daha güvenlidir.

Şarttan İcra Edilebilir Karara

Bu şarta özen göstermenin nedeni, sonunda olan şeydir: icra. Bir hakem kararı, ancak karşı tarafın mal varlığından tahsilat yapmak için kullanabildiğinizde değerlidir — ve Türkiye'ye bağlı sınır ötesi işlemlerde tahkim, çoğu zaman bir yabancı mahkeme kararından daha pürüzsüz bir icra yolu sunar.

Temiz bir şartın pratik getirisi budur. İyi tanımlanmış bir tahkim yeri, doğru adlandırılmış bir kurum veya kurallar, açık bir rıza ve belirtilmiş bir uygulanacak hukuk, muhalifin sahip olduğu az sayıdaki dayanak noktasını azaltır — hem tahkim yerindeki iptal aşamasında hem de gerçekten tahsilat yaptığınız tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → aşamasında. Patolojik bir şart bunun tersini yapar ve tam da kesinliğe ihtiyaç duyduğunuz anlarda karşı tarafa hazır argümanlar sunar.

Hiçbir şart belirli bir sonucu ya da herhangi bir kararın tenfiz edileceğini garanti edemez — bu her zaman olaya ve mahkemeye bağlıdır. İyi bir hazırlamanın yaptığı şey, önlenebilir riski ortadan kaldırmaktır. Türkiye'ye bağlı sınır ötesi bir sözleşme müzakere ediyorsanız, ekibimiz tahkim, tahkim yeri ve uygulanacak hukuk şartlarınızı imzadan önce baskı testinden geçirebilir ve daha sonra bir uyuşmazlık çıkarsa arkasında durabilir. Taslağınızı İngilizce konuşan Türk avukatlarla gözden geçirmek için Lexin Legal ile iletişime geçin.

Sıkça sorulan sorular