Deniz ticareti ve taşıma avukatı hangi işlerde devreye girer?
Deniz ticareti; kendi kuralları, süreleri ve belgeleri olan ayrı bir alandır. Türkiye'de büyük ölçüde 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun Beşinci Kitabı (Deniz Ticareti) ile yürür; karayolu ve çok modlu taşımalar ise aynı Kanunun Dördüncü Kitabı ve Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler kapsamındadır.
- Armatör ve donatanlar: gemi haczine karşı savunma, teminatla serbest bıraktırma, gemi ipoteği, alım-satım ve tescil.
- Yük ilgilileri ve alıcılar: konişmento hamili sıfatıyla yük hasarı, eksik teslim, gecikme ve teslimsizlik istemleri.
- Nakliyeci, forwarder ve acenteler: navlun ve sürastarya alacakları, taşıma sözleşmesi ve genel şartların kurgulanması.
- Sigortacılar ve P&I muhabirleri: ödeme sonrası rücu, hasar tespiti, sorumluluk sınırlarının belirlenmesi.
Uyuşmazlığın kaynağı çoğu zaman bir sözleşmedir; dosyayı gerektiğinde ticaret hukuku ve sözleşme tarafıyla birlikte ele alırız.
Gemi ihtiyati haczi: limanda kullanılabilecek güvence yolu
Deniz alacaklarında geminin kendisi başlıca güvence konusudur. Gemi Türk karasularında veya limanındayken alacaklı mahkemeden ihtiyati hacizİhtiyati hacizDava/takip sonuçlanmadan mal varlığının dondurulmasıBorçlunun mallarının elden çıkarılmasını engellemek için, süreç daha bitmeden mahkemeden alınan erken el koyma kararı.Sözlük → isteyebilir; karar uygulandığında gemi seferden alıkonur.
Yetkili mahkeme. TTKTTK6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı, sigortayı ve taşımayı düzenleyen kanun — yabancı bir işletmenin fiilen içinde çalıştığı çerçeve.Sözlük → m. 1355 uyarınca yabancı bayraklı gemilerde karar, yalnızca geminin demir attığı, bağlandığı, yanaştığı veya kızağa alındığı yer mahkemesinden istenir; Türk bayraklı gemilerde m. 1354 sicil yeri ve malikin yerleşim yeri mahkemelerini de yetkili sayar.
Deniz alacağı nedir? Hangi alacak gemiyi durdurur?
Her alacak gemiyi durdurmaz. Gemi ihtiyati haczi yalnızca TTK m. 1352'de sayılan “deniz alacakları” için mümkündür; liste sınırlı sayıdadır ve dosyanın ilk sorusu şudur: alacağım bu listeye giriyor mu?
Madde, aralarında şunların da bulunduğu kalemleri sayar: geminin işletilmesinin sebep olduğu zıya, hasar, can kaybı ve bedensel zararlar; kurtarma ve özel tazminat; çevre zararı ile enkaz kaldırma giderleri; geminin kullanılması, kiralanması ve taşıma sözleşmeleri; taşınan eşyaya gelen zıya veya hasar; müşterek avarya; römorkaj ve kılavuzluk; kumanya, yakıt ve malzeme; gemi yapımı, onarımı ve donatımı; liman ve kanal resimleri; gemi adamlarının ücretleri; sigorta primi ile acente ve brokaj ücretleri; gemi rehni ve ipoteği; geminin mülkiyeti veya satışına ilişkin uyuşmazlıklar.
Teminat, serbest bırakma ve haksız hacizin bedeli
Gemi haczi tek yönlü bir araç değildir; Kanun alacaklıyı da riske sokar.
Alacaklının teminatı. TTK m. 1363 uyarınca ihtiyati hacizHacizBorçlunun mal ve alacaklarına el konulmasıİcra takibinde borçlunun mallarının, borcun ödenmesi için satılabilmesi amacıyla hukuken bağlanması.Sözlük → isteyen alacaklının 10.000 Özel Çekme Hakkı tutarında teminat vermesi zorunludur. Karşı taraf teminatın artırılmasını isteyebilir; mahkeme geminin seferden alıkonulduğu süredeki günlük işletme giderlerini ve yoksun kalınan kazancı dikkate alır. Gemi adamlarının ücret alacaklarında teminat aranmaz.
Donatan tarafında. TTK m. 1371 uyarınca malik veya borçlu, geminin değerini geçmemek kaydıyla alacağın tamamı, faizi ve giderleri için yeterli teminat göstererek haczin kaldırılmasını isteyebilir. Bu teminat uygulamada çoğu zaman banka kefaleti ya da P&I kulübü mektubudur; m. 1372 teminatın tür ve miktarını taraf iradesine bırakır.
Navlun sözleşmesi, çarter parti ve konişmento
Denizde eşya taşımasının iskeleti iki belgedir: navlun sözleşmesi ve konişmento.
TTK m. 1138 navlun sözleşmesini ikiye ayırır: yolculuk çarterinde taşıyan geminin tamamını, bir kısmını ya da belli bir yerini taşıtana tahsis eder; kırkambarda ise ayırt edilmiş eşyayı taşımayı üstlenir. TTK m. 1141 taşıyana gemiyi denize, yola ve yüke elverişli bulundurma yükümlülüğü yükler; yük hasarı dosyalarında elverişlilik çoğu zaman belirleyici olur.
TTK m. 1228 uyarınca konişmento; taşıma sözleşmesini ispatlayan, eşyanın teslim alındığını veya yüklendiğini gösteren ve taşıyanın eşyayı ancak ibrazı karşılığında teslimle yükümlü olduğu senettir; nama, emre veya hamile yazılı düzenlenebilir.
Yük hasarında ilk günler: ihbar, tespit ve delil
Yük hasarı dosyalarında en sık kaybedilen şey delildir: konteyner boşaltılır, hasarlı parti satılır, gemi gider.
Aynı madde, hasar ne bildirilmiş ne de tespit ettirilmişse taşıyanın eşyayı taşıma senedinde yazılı olduğu gibi teslim ettiği karinesini kurar; aksi ispat edilebilir, ancak ispat yükü artık sizdedir. İnceleme mahkeme, yetkili makam ya da resmen atanmış bilirkişilerce tarafların katılımıyla yapılmışsa ayrıca bildirim gerekmez.
İlk aşamada toplanacak belgeler bellidir: konişmento aslı ve cirolar, fatura ve çeki listesi, gemi ve konteyner numaraları, boşaltma tutanakları, mühür kayıtları, varsa sörvey raporu ve sıcaklık kayıtları.
Taşıyanın sorumluluğu ve sorumluluk sınırları
Denizde taşıyan sınırsız sorumlu değildir; Kanun hasarın gerçek değerine değil hesaplanmış bir tavana bakar.
TTK m. 1187 uyarınca zarara kasten ya da pervasızca ve zararın doğması ihtimalinin bilinciyle sebebiyet verdiği ispat edilen taşıyan bu sınırlardan yararlanamaz.
| Taşıma türü | Sorumluluk sınırı | Dayanak |
|---|---|---|
| Denizde eşya taşıma | Koli/ünite başına 666,67 ÖÇH veya kg başına 2 ÖÇH (yüksek olan) | TTK m. 1186 |
| Denizde teslimde gecikme | Geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katı, toplam navlunu aşamaz | TTK m. 1186 |
| Yurt içi karayolu taşıma | Gönderinin net olmayan ağırlığının kg'ı başına 8,33 ÖÇH; gecikmede taşıma ücretinin üç katı | TTK m. 882 |
| Deniz yolcusu — bedensel zarar | Her olay için yolcu başına 400.000 ÖÇH | TTK m. 1262 |
| Deniz alacaklarında genel sınırlama | 1976 tarihli Milletlerarası Sözleşme ve 1996 Protokolü rejimi | TTK m. 1328 |
Çatma, kurtarma ve müşterek avarya
Çatma. İki geminin çarpışması hukuken çatmadır ve TTK m. 1286 vd. ile düzenlenir; aynı hükümler, manevra ya da seyir kuralına uymama yoluyla fiilî temas olmaksızın verilen zararlara da uygulanır. m. 1287 uyarınca çatma umulmayan bir hâlden veya mücbir sebepten doğmuş ya da sebebi anlaşılamamışsa zarar görene kalır; kusur varsa sorumluluk kusur oranına göre dağıtılır. Dosyalar seyir kayıtları, VDR verisi ve deniz raporu üzerinden yürür.
Kurtarma. TTK m. 1298 uyarınca seyrüsefere elverişli sularda tehlikeye uğramış bir su aracının veya eşyanın kurtarılması için yapılan her fiil kurtarma faaliyetidir; ücret, özel tazminat ve enkaz giderleri bu başlıktadır.
Müşterek avarya. TTK m. 1272 uyarınca gemiyi, yükü ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden korumak amacıyla bile bile olağanüstü bir fedakârlık yapılması veya gidere katlanılması müşterek avarya hareketidir; zarar ve giderler gemi, yük ve navlun arasında paylaşılır. m. 1273 uyarınca aksi kararlaştırılmamışsa garame, Türkçeye çevrilip yayımlanmış en son tarihli York-Anvers Kurallarına tabidir.
Gemi ipoteği, gemi alacaklısı hakkı ve sıra
Belirleyici soru şudur: kim, hangi sırayla tahsil eder? TTK m. 1014 uyarınca sicile kayıtlı gemilerin sözleşmeye dayalı rehni sadece gemi ipoteğiyle sağlanır; m. 1015 anlaşma ile sicile tescili şart koşar, anlaşma yazılı yapılmalı ve imzalar noterce onaylanmalıdır.
Gemi alacaklısı hakkı. TTK m. 1320 bu hakkı veren alacakları sayar: gemi adamlarının ücret ve benzeri alacakları; geminin işletilmesiyle doğrudan ilgili can kaybı ve bedensel zararlar; kurtarma ücreti; liman, kanal, karantina ve kılavuzluk resimleri; gemide taşınan eşya, konteynerler ve yolcu eşyası hariç olmak üzere geminin işletilmesinin sebep olduğu ve haksız fiile dayanan maddi zıya veya hasar alacakları; müşterek avarya garame payı alacakları. Petrol, tehlikeli ve radyoaktif maddelerden doğan zararlarda m. 1320/2 uyarınca bu hak doğmaz; alacakların gemi ve eklentisi üzerinde kanuni rehin hakkı doğurduğunu belirten hüküm m. 1321'dir.
Sıra. TTK m. 1323 uyarınca (a) ilâ (e) bentlerindeki gemi alacaklılarının kanuni rehin hakkı, gemi üzerinde tescilli veya tescilsiz bütün kanuni ve akdî rehin hakları ile ayni yükümlülüklerden önce gelir; gemi ipoteği de bunlara dâhildir. (f) bendindeki garame payı alacaklarının rehin hakkı ise bunların tamamından sonra gelir. Karaya oturmuş veya batmış geminin kamu kurumlarınca kaldırılması giderleri bütün gemi alacaklarından önce ödenir (m. 1323/3); m. 1324 uyarınca kurtarma ücretinin rehin hakkı, o faaliyetten önce doğmuş rehin haklarından önce gelir.
Karayolu taşıması ve CMR: kamyon dosyaları
Türkiye'ye gelen yükün büyük bölümü limanda bitmez, kamyona biner; hangi rejimin uygulandığı tazminat tavanını değiştirir.
Yurt içi taşımalarda TTK'nın Dördüncü Kitabı uygulanır: m. 875 taşıyıcıyı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar sorumlu tutar; m. 882 tazminatı gönderinin net olmayan ağırlığının kilogramı başına 8,33 ÖÇH ile sınırlar, gecikmede sınır taşıma ücretinin üç katıdır. m. 886 uyarınca zarara kasten veya pervasızca sebebiyet veren taşıyıcı sınırlardan yararlanamaz.
Uluslararası taşımalarda Türkiye'nin 3939 sayılı Kanun ile katıldığı CMR uygulanır. Türkiye yalnızca 19 Mayıs 1956 tarihli Sözleşmeye değil, ona ek 5 Temmuz 1978 tarihli Protokole de taraftır ve Protokolün 2. maddesi CMR m. 23/3'teki altın frank ölçüsünü Özel Çekme Hakkıyla değiştirmiştir. Bu nedenle sık dile getirilen “CMR'de altın frank” karşıtlığı gerçeği yansıtmaz: iki rejimde de kg başına 8,33 ÖÇH geçerlidir. Fark hesap esasındadır: CMR sınırı eksik brüt ağırlık, TTK m. 882 sınırı net olmayan ağırlık üzerinden hesaplanır.
| Konu | CMR (uluslararası) | TTK (yurt içi) |
|---|---|---|
| Hasar ihbarı | Açık hasarda teslimde; gizli hasarda 7 gün, pazar ve resmî tatiller hariç (m. 30) | TTK m. 889 |
| Gecikme ihbarı | Teslimden itibaren 21 gün (m. 30) | TTK m. 889 |
| Tazminat sınırı | m. 23/3 (5.7.1978 Ek Protokolü ile değişik): eksik brüt ağırlığın kg'ı başına 8,33 ÖÇH | Net olmayan ağırlığın kg'ı başına 8,33 ÖÇH (m. 882) |
| Gecikme tazminatı | Taşıma ücretini aşamaz (m. 23) | Taşıma ücretinin üç katı (m. 882) |
| Dava süresi | 1 yıl; bilerek kötü harekette 3 yıl (m. 32) | 1 yıl; kasıt/pervasızlıkta 3 yıl (m. 855) |
Deniz sigortası, P&I ve rücu
Ödemeyi çoğu zaman sigortacı yapar; asıl mücadele bundan sonra başlar. Yük sigortacısı ödeme sonrası taşıyana, fiilî taşıyana ya da terminale rücu eder. Burada iki soru belirleyicidir: halefiyet zinciri eksiksiz mi ve asıl taşımadaki ihbar süreleri tutulmuş mu? TTK m. 1190 uyarınca taşıyanın kurtulma ve sınırlandırma hükümleri haksız fiile dayanılarak açılan davalarda da uygulanır. Sigorta uyuşmazlığı öne çıktığında dosyayı sigorta uyuşmazlıkları tarafıyla birlikte yürütürüz.
Yetki, tahkim ve yabancı kararların Türkiye'de icrası
Deniz ticareti sözleşmelerinin neredeyse tamamında yabancı yetki ya da tahkim kaydı vardır. Bu, Türkiye'de gemiye ulaşmayı engellemez.
Yabancı mahkeme kararı Türkiye'de kendiliğinden icra edilemez; önce 5718 sayılı MÖHUKMÖHUK5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında KanunYabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu ve yabancı kararların tanınıp tenfiz edileceğini düzenleyen kanun.Sözlük → uyarınca tanınıp tenfizine karar verilmesi gerekir. Yabancı hakem kararlarında 1958 tarihli New York Sözleşmesi daha dar bir denetim öngörür. Bu aşamayı tanıma ve tenfiz tarafıyla birlikte yürütürüz; tenfizden sonra tahsil, olağan icra yollarına ve alacak tahsili sürecine döner.
Süre haritası: deniz ve taşıma dosyalarında zaman
Bu alanda kaybedilen dosyaların çoğu esastan değil takvimden kaybedilir.
| Konu | Süre | Dayanak |
|---|---|---|
| İhtiyati haciz kararının infazının istenmesi | 3 iş günü | TTK m. 1364 |
| Yük hasarı ihbarı (gizli hasar) | Teslimden itibaren 3 gün | TTK m. 1185 |
| Gecikme zararı ihbarı | Teslimden itibaren 60 gün | TTK m. 1185 |
| Denizde eşya taşımada tazminat istemi | 1 yıl (hak düşürücü) | TTK m. 1188 |
| Müşterek avarya garame payı alacağı | 1 yıl (zamanaşımı) | TTK m. 1285 |
| Gemi alacaklısının rehin hakkı (m. 1320/1 a-e) | 1 yıl | TTK m. 1326/1 |
| Garame payı alacaklısının rehin hakkı (m. 1320/1 f) | 6 ay; iyiniyetli satışta tescilden 60 gün | TTK m. 1326/2 |
| Çatmadan doğan tazminat | 2 yıl | TTK m. 1297 |
| Kurtarma ve enkaz kaldırma alacağı | 2 yıl | TTK m. 1319 |
| CMR kapsamındaki davalar | 1 yıl; bilerek kötü harekette 3 yıl | CMR m. 32 |
Deniz ticareti dosyalarında en sık yapılan hatalar
Tekrarlanan hatalar bellidir ve hemen hepsi önlenebilir.
- Gemi limandan çıkana kadar beklemek. Gemi Türk limanındayken güvence yolu açıktır; ayrıldığında geriye yalnızca bir alacak kalır. Dilekçe ve delil dosyası gemi yanaşmadan hazır olmalıdır.
- Yanlış kişiyi hasım göstermek. Donatan, kayıtlı malik, gemi işletme müteahhidi, zaman çartereri ve fiilî taşıyan farklı kişilerdir; konişmentonun kim adına imzalandığı TTK m. 1238 uyarınca taşıyanı belirler.
- İhbarı sözlü yapmak. Telefonla bildirilen hasar kanun bakımından bildirilmemiş sayılır; TTK m. 1185 yazılı bildirim arar.
- Standart şartları okumamak. Forwarder genel şartları, sürastarya kayıtları ve konişmentonun arka yüzü çoğu zaman yetkiyi, tahkimi ve sorumluluk sınırını değiştirir; bu belgelerin baştan düzenlenmesi şirketler hukuku tarafıyla birlikte yürür.
Deniz ticareti ve taşımada Lexin Legal yaklaşımı
Deniz ticareti saatlerle ölçülen bir alandır: gemi limanda bir gün kalır, konteyner bir haftada boşalır, sörveyör bir kez gelir. Çalışma düzenimizi bu ritme göre kurarız.
- Hazır dosya mantığı. Gemi Türkiye'ye gelmeden dilekçeyi, delil dosyasını ve teminat yapısını hazır tutar, infazı TTK m. 1364'teki üç iş günü içinde başlatırız.
- İki taraflı bakış. Hem yük ilgilisi hem donatan tarafında dosya yürüttüğümüz için olası savunmalar ve teminat seçenekleri birlikte değerlendirilir.
- Kapsam değerlendirmesi. Alacağın TTK m. 1352 kapsamına girip girmediği ve zararın sorumluluk sınırına göre konumu, dosya kabulünden önce değerlendirilir.
- Belge disiplini. Konişmento silsilesi, sörvey ve deniz raporu ile ihbar yazışmaları dosyanın omurgasıdır; ilk günden kurulur.
Deniz ticareti veya taşıma uyuşmazlığınız için büromuzla iletişime geçebilirsiniz.
Deniz ticareti dosyanızı nasıl yürütüyoruz
Dosyayı ve süreleri saptayın
Konişmentoyu, çarter partiyi, poliçeyi, sörvey ve deniz raporunu inceler; alacağın TTK m. 1352 anlamında deniz alacağı olup olmadığını ve hangi ihbar ile dava süresinin işlediğini ilk adımda belirleriz.
İhbarı süresinde ve yazılı yapın
Yük hasarında TTK m. 1185'teki teslim anı ve üç günlük gizli hasar süresini, gecikmede altmış günlük süreyi kaçırmamak için yazılı ihbarı hazırlar, karşı tarafa ve fiilî taşıyana ulaştırırız.
Gemiyi güvenceye alın
Gemi Türk limanına yanaşmadan ihtiyati haciz dilekçesini, delil dosyasını ve TTK m. 1363'teki teminatı hazırlar; kararı yetkili mahkemeden alır ve üç iş günü içinde icra dairesinde infaz ettiririz.
Teminat pazarlığını yürütün
Donatan tarafında geminin serbest bırakılması için banka kefaleti ya da P&I kulüp mektubu ile TTK m. 1371 uyarınca haczin kaldırılmasını sağlar; alacaklı tarafında teminatın yeterliliğini ve türünü denetleriz.
Zararı ve sorumluluk sınırını hesaplayın
Hasarı belgelere dayalı olarak hesaplar, TTK m. 1186 veya m. 882'deki sınırı uygular, sınırın aşılmasını gerektiren kasıt ya da pervasızlık iddiası varsa delil planını buna göre kurarız.
Arabuluculuk adımını ve esas davayı yürütün
Yetki ve tahkim kaydını değerlendirir; alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit veya istirdat davası söz konusuysa TTK m. 5/A uyarınca dava şartı arabuluculuğu tamamlar, ardından yetkili mahkemede veya hakem önünde esas talebi ileri süreriz.
Yabancı kararı Türkiye'de işletin
Yurt dışında alınmış mahkeme ya da hakem kararını MÖHUK ve New York Sözleşmesi çerçevesinde tanıtıp tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → ettirir, ardından teminat veya gemi üzerinden tahsile geçeriz.
Raporlayın ve hesap verin
Her aşamada sade bir bilgilendirme yapar, dosya kapandığında hangi kalemin nereye gittiğine dair yazılı bir döküm sunarız.
Deniz ticareti ve taşıma hukuku hakkında sık sorulan sorular
Türkiye'de bir gemiyi alacağım için durdurabilir miyim?
Alacağınız TTK m. 1352'de sayılan deniz alacaklarından biriyse evet. Bu alacaklar için TTK m. 1353/1 uyarınca yalnızca geminin ihtiyati haczine karar verilebilir; ihtiyati tedbir ya da başka bir yolla seferden men istenemez. Karar, yabancı bayraklı gemilerde TTK m. 1355 uyarınca geminin bulunduğu yer mahkemesinden alınır.
Alacağım deniz alacağı değilse gemiye hiç gidemez miyim?
TTK m. 1353/3 uyarınca deniz alacaklarından başka alacaklar için gemi hakkında ihtiyati haciz kararı verilemez; bu yasak, İcra ve İflas Kanununun genel ihtiyati haciz hükümlerine dayanılarak istenen kararları da kapsar. Yani takip kesinleşmeden gemi güvence altına alınamaz. Buna karşılık takip kesinleştikten sonra gemiye kesin haciz konulması mümkündür. Vadesi gelmemiş deniz alacaklarında ise m. 1353/5 uyarınca İİKİİK2004 sayılı İcra ve İflâs KanunuTürkiye'de borçların icra yoluyla tahsilini ve iflâs sürecini düzenleyen kanun.Sözlük → m. 257/2 şartları aranır.
Gemi ihtiyati haczi kararını aldıktan sonra ne kadar sürem var?
Çok kısa. TTK m. 1364 uyarınca kararın verildiği tarihten itibaren üç iş günü içinde, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki ya da geminin bulunduğu yerdeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundasınız. Aksi hâlde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar.
Gemi haczi için teminat yatırmam gerekir mi?
Kural olarak evet. TTK m. 1363 uyarınca deniz alacağı için ihtiyati haciz isteyen alacaklının 10.000 Özel Çekme Hakkı tutarında teminat vermesi zorunludur. Karşı taraf, geminin seferden alıkonulduğu süredeki işletme giderleri ve yoksun kalınan kazancı öne sürerek teminatın artırılmasını isteyebilir. Gemi adamlarının ücret alacaklarında teminat aranmaz.
Gemim haczedildi, nasıl serbest bıraktırırım?
TTK m. 1371 uyarınca geminin maliki veya borçlu, geminin değerini geçmemek kaydıyla alacağın tamamı, faizi ve giderleri için yeterli teminat göstererek haczin kaldırılmasını isteyebilir; takip başlamışsa bu yetki icra mahkemesine geçer. Teminatın tür ve miktarı TTK m. 1372 uyarınca taraflarca serbestçe kararlaştırılabilir; uygulamada banka kefaleti veya P&I kulüp mektubu kullanılır.
Haksız yere haczedilen gemi için tazminat istenebilir mi?
Evet. TTK m. 1361 uyarınca haksız çıkan alacaklı aleyhine tazminat davası açılabilir ve bu davayı ihtiyati haciz kararını veren mahkeme görür. Esas hakkında yurt içinde veya yurt dışında dava ya da tahkim varsa, onun sonuçlanması tazminat davası bakımından bekletici sorun oluşturur.
Yükümde hasar var, ne kadar sürede ihbar etmeliyim?
TTK m. 1185 uyarınca zıya veya hasarın en geç eşyanın gönderilene teslimi sırasında taşıyana yazılı olarak bildirilmesi şarttır. Hasar dışarıdan belli değilse bildirim, teslimden itibaren aralıksız hesaplanacak üç gün içinde gönderilebilir. Gecikme zararlarında ise süre teslimden itibaren altmış gündür; süresinde bildirilmezse gecikme tazminatı ödenmez.
Taşıyanın ödeyeceği tazminatın bir üst sınırı var mı?
Var. TTK m. 1186 uyarınca hangi sınır daha yüksekse o uygulanmak kaydıyla, koli veya ünite başına 666,67 Özel Çekme Hakkı ya da zarar gören eşyanın gayri safî ağırlığının kilogramı başına 2 Özel Çekme Hakkı sınırı geçerlidir. Teslimdeki gecikme için ayrı bir tavan öngörülmüştür: geciken eşya için ödenecek navlunun iki buçuk katı, toplam navlunu aşmamak üzere. Eşyanın cinsi ve değeri yüklemeden önce bildirilip taşıma senedine yazılmışsa sınır uygulanmaz.
Sorumluluk sınırı hangi hâlde aşılabilir?
TTK m. 1187 uyarınca zarara veya gecikmeye kasten ya da pervasızca bir davranışla ve böyle bir zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle sebebiyet verdiği ispat edilen taşıyan, m. 1186'daki sınırlardan yararlanamaz. Bu ağır bir ispat eşiğidir ve iddiayı belge düzeniyle desteklemek gerekir.
Denizde taşıma tazminatı için dava süresi ne kadar?
TTK m. 1188 uyarınca eşyanın zıyaı, hasarı veya geç tesliminden dolayı taşıyana karşı her türlü tazminat istem hakkı, bir yıl içinde yargı yoluna başvurulmazsa düşer. Bu bir zamanaşımı değil hak düşürücü süredir. Süre, eşyanın teslim edildiği ya da teslim edilmesi gereken tarihten işler ve taraflar dava sebebi doğduktan sonra anlaşarak uzatabilir.
Konişmentoda taşıyanın kim olduğu yazmıyorsa kime dava açacağım?
TTK m. 1238 uyarınca konişmentoyu taşıyan sıfatıyla imzalayan ya da konişmento kendi ad ve hesabına imzalanan kişi taşıyan sayılır. Taşıyanın adı, unvanı ve işletme merkezi konişmentoda gösterilmemişse veya açıkça anlaşılmıyorsa donatan taşıyan sayılır; donatan, hamilin açık istemi üzerine gerçek taşıyanı bildirip belgelendirirse bu sonuçtan kurtulabilir.
Yük hasarı alacağım gemi üzerinde gemi alacaklısı hakkı doğurur mu?
Hayır. TTK m. 1320/1'in (e) bendi, gemide taşınan eşya, konteynerler ve yolcuların eşyasına gelecek zıya veya hasarı açıkça kapsam dışında bırakır ve yalnızca haksız fiile dayanan maddi zararları sayar; sözleşmeye dayanan maddi zarar alacakları da bu bendin dışındadır. Dolayısıyla yük hasarı alacağı, gemi ve eklentisi üzerinde m. 1321'deki kanuni rehin hakkını doğurmaz ve sıra cetvelinde imtiyazlı bir yer sağlamaz. Buna karşılık bu alacak m. 1352 anlamında deniz alacağı olduğu için gemi ihtiyati haczi yolu açıktır.
Gemi alacaklısı hakkı ile gemi ipoteği arasındaki sıra nasıldır?
TTK m. 1323/1 uyarınca m. 1320/1'in (a) ilâ (e) bentlerindeki gemi alacaklılarının kanuni rehin hakkı, gemi üzerinde tescil edilmiş veya edilmemiş bütün kanuni ve akdî rehin hakları ile ayni yükümlülüklerden önce gelir; gemi ipoteği de bunlara dâhildir. Buna karşılık m. 1323/2 uyarınca (f) bendindeki müşterek avarya garame payı alacaklarının rehin hakkı, bu rehin haklarının tamamından sonra gelir. Karaya oturmuş veya batmış bir geminin kamu kurumlarınca kaldırılması giderleri ise m. 1323/3 uyarınca bütün gemi alacaklarından önce ödenir.
Gemi alacaklısı hakkı ne kadar sürer?
TTK m. 1326/1 uyarınca m. 1320/1'in (a) ilâ (e) bentlerindeki gemi alacaklılarının rehin hakkı, alacağın doğduğu tarihten itibaren bir yılın sonunda düşer; meğerki bu süre geçmeden gemi ihtiyaten haczedilmiş ve bunun sonucunda cebrî icra yoluyla satılmış olsun. Müşterek avarya garame payı alacaklarında ise m. 1326/2 uyarınca süre, geminin varma yerine vardığı günden itibaren altı ay, gemi iyiniyetli üçüncü kişiye satılmışsa tescilden itibaren altmış gündür; ikisi birlikte işliyorsa rehin hakkı ilk dolan süreyle düşer.
Çatma dosyasında zamanaşımı ne kadar?
TTK m. 1297 uyarınca çatmaya dayanan her türlü tazminat istemi, çatmanın meydana geldiği günden başlayarak iki yılda zamanaşımına uğrar. Donatanların birbirine karşı rücu hakları ise ödemenin yapıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde zamanaşımına uğrar. Fiilî temas olmasa bile manevra veya seyir kuralı ihlaliyle verilen zararlara da çatma hükümleri uygulanır.
Müşterek avarya nedir, payı kim öder?
TTK m. 1272 uyarınca ortak bir deniz sergüzeştine atılmış gemiyi, yükü ve navlunu birlikte tehdit eden bir tehlikeden korumak için bile bile olağanüstü bir fedakârlık yapılması ya da olağanüstü bir gidere katlanılmasıdır; doğan zarar ve giderler gemi, yük ve navlun arasında paylaşılır. Taraflar aksini kararlaştırmamışsa TTK m. 1273 uyarınca en son tarihli York-Anvers Kuralları uygulanır. Garame payı alacakları m. 1285 uyarınca bir yılda zamanaşımına uğrar.
Sözleşmemde yabancı tahkim kaydı var, yine de Türkiye'de gemiyi haczedebilir miyim?
Evet. TTK m. 1356 uyarınca alacağın esası hakkında hüküm vermeye bir hakem kurulu veya yabancı mahkeme yetkili olsa, hatta esasa yabancı hukuk uygulansa bile, m. 1354 ve 1355'e göre yetkili Türk mahkemeleri teminat elde edilmesini sağlamak üzere ihtiyati haciz kararı vermeye yetkilidir.
Uluslararası kamyon taşımasında CMR mi TTK mı uygulanır, tazminat sınırı nedir?
Yükleme yeri ile teslim yeri farklı ülkelerdeyse ve bunlardan biri âkit ülkeyse CMR uygulanır; tamamen yurt içi taşımalarda TTK'nın Dördüncü Kitabı geçerlidir. CMR m. 23/3, 5 Temmuz 1978 tarihli Ek Protokol ile değiştirilmiştir; tazminat, eksik brüt ağırlığın her kilogramı için 8,33 Özel Çekme Hakkını aşamaz. Türkiye hem CMR'ye hem bu Protokole 3939 sayılı Kanunla katılmıştır. Yurt içinde TTK m. 882 sınırı da kilogram başına 8,33 Özel Çekme Hakkıdır; fark, CMR'de sınırın eksik brüt ağırlık, TTK'da ise gönderinin net olmayan ağırlığı üzerinden hesaplanmasıdır. CMR m. 23 uyarınca gecikme tazminatı taşıma ücretini aşamaz; TTK m. 882'de ise gecikme sınırı taşıma ücretinin üç katıdır.
Navlun alacağım için icra takibi yaptım, itiraz edildi. Doğrudan itirazın iptali davası açabilir miyim?
Hayır. TTK m. 5/A uyarınca ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Navlun veya sürastarya alacağı için başlatılan takibe itiraz edilmişse, itirazın iptali davasından önce de bu adımın tamamlanması gerekir; aksi hâlde dava usulden reddedilir. Gemi ihtiyati haczi ise bu şarttan ayrı kendi yolunu izler.
