ISTAC'ta Tahkim: Yabancı İşletmeler İçin İstanbul Tahkim Merkezi Rehberi

Şirketiniz bir Türk tarafıyla sözleşme yapıyor ve uyuşmazlıkları tarafsız, gizli bir yolla çözmek istiyorsanız, İstanbul Tahkim Merkezi (ISTAC) anlamaya değer seçeneklerden biridir. ISTAC, kendi Tahkim Kuralları çerçevesinde dosyaları yöneten bağımsız bir Türk tahkim kurumudur; daha küçük veya acil işler için bir Seri Tahkim usulü ve geçici hukuki koruma için bir acil durum hakemi sunar. Bu rehber, ISTAC'ın ne olduğunu, usullerinin nasıl işlediğini, maliyetlerin genel hatlarıyla nasıl yapılandırıldığını ve yabancı işletmelerin neden zaman zaman mahkemede dava açmak yerine İstanbul'u tahkim yeri olarak seçtiğini açıklar.

ISTAC nedir?

İstanbul Tahkim Merkezi olan ISTAC, İstanbul merkezli bağımsız bir tahkim kurumudur. Kendi yayımladığı kurallar çerçevesinde tahkim ve arabuluculukArabuluculukDava öncesi zorunlu ya da isteğe bağlı uzlaşma yöntemiTarafların, bağımsız bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlığı mahkemeye gitmeden çözmeye çalıştığı yöntem.Sözlük → yargılamalarını yönetir. Açık bir ifadeyle, iki şirketin bir uyuşmazlığı kamuya açık mahkeme sistemi yerine bir veya birden fazla hakem önünde gizli biçimde çözmesini sağlayan çerçeveyi, dosya yönetim personelini ve usul kurallarını sunar.

Bir tahkim kurumu davanızı kendisi karar bağlamaz. Kararı hakemler verir. Kurum süreci örgütler: hakem heyetinin oluşturulmasına yardımcı olur, sürelere uyulup uyulmadığını denetler, ücretleri yönetir ve yargılamanın düzenli yürümesi için kurallarını uygular. ISTAC, mahkemelerden bağımsızdır ve hem iç uyuşmazlıkları hem de uluslararası (sınır ötesi) unsur taşıyan uyuşmazlıkları yönetir.

ISTAC, Türk şirketleriyle ticaret yapan yabancı işletmeler de dâhil olmak üzere taraflara, Türkiye'de bulunan tanınmış yerel bir tahkim mecrası sunmak amacıyla kurulmuştur. Kendi Tahkim ve Arabuluculuk Kurallarını yayımlar, bir örnek tahkim şartı sunar ve Türkçe dışındaki dillerde de yürütülebilen yargılamalar sağlar.

Hukuki çerçeve: ISTAC tahkimini hangi hukuk yönetir?

Bir tahkim kurumu, bir ülkenin tahkim hukukunun yerine değil, onun içinde faaliyet gösterir. Tahkim yeri (seat) Türkiye olduğunda, yargılamayı Türk tahkim hukuku yönetir ve tahkim anlaşmasının geçerliliği ile karara karşı daha sonra yapılabilecek itirazlar gibi konuları denetler.

• Milletlerarası Tahkim Kanunu No. 4686 (MTK) — Türkiye'de bulunan ve bir yabancılık unsuru taşıyan tahkimlere uygulanır; örneğin tarafların farklı ülkelerde bulunması veya uyuşmazlık konusunun sınır ötesi olması hâlinde. Yabancı bir işletmenin taraf olduğu ISTAC dosyalarının çoğu burada yer alır.
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK No. 6100) — yabancılık unsuru taşımayan, Türkiye'de bulunan tamamen iç uyuşmazlıklara uygulanan iç tahkim hükümlerini içerir.
• Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK No. 5718) — bir yabancı hakem kararının Türkiye'de nasıl tanınıp tenfiz edileceğini (tanıma ve tenfiz) düzenler.
• 1958 New York Sözleşmesi — Türkiye'de bulunan bir tahkim yerinde verilen kararın diğer üye devletlerde tanınıp tenfiz edilmesini, ve bunun tersini sağlayan uluslararası antlaşmadır. Türkiye bu sözleşmenin tarafıdır.

Pratik nokta şudur: ISTAC'ı seçmek, tahkim yeri olarak Türkiye'yi seçmek anlamına gelir; bu da Türk tahkim hukukunun arka planı oluşturduğu anlamına gelir. ISTAC Kuralları ise bu çerçeve içinde günlük usulü doldurur.

ISTAC Tahkim Kuralları nasıl işler?

ISTAC Tahkim Kuralları, ISTAC'ta tahkime gitmeyi kabul ettiğinizde uygulanan usul kural kitabıdır. İlk başvurudan nihai karara kadar olan yolculuğu kapsar. Genel hatlarıyla süreç şöyle görünür:

• Tahkim Talebi. Davayı başlatan taraf (talep eden), uyuşmazlığı ve talep edilen hukuki korumayı açıklayan bir talep sunar. Karşı taraf (cevap veren) buna cevap verir.
• Hakem heyetinin oluşturulması. Taraflar hakemin veya hakemlerin seçilmesine yardımcı olur. Dosyanın değerine ve karmaşıklığına göre, bir uyuşmazlık tek hakem veya üç kişilik bir kurul tarafından görülebilir. Karar mercisinin seçiminde tarafların katılımı, tahkimin tanımlayıcı özelliklerinden biridir.
• Görev belgesi ve zaman çizelgesi. Hakem heyeti uyuşmazlık konularını ve bir usul takvimini belirler; böylece her iki taraf da neyin ne zaman olacağını bilir.
• Yazılı dilekçeler, deliller ve duruşma. Her taraf savını yazılı olarak ve gerektiğinde bir duruşmada sunar. Yargılama gizlidir.
• Karar. Hakem heyeti, tarafları bağlayan, yazılı ve gerekçeli bir hakem kararı verir.

Yabancı işletmeler için iki özellik büyük önem taşır. Birincisi, dil: ISTAC yargılamaları tarafların seçtiği bir dilde yürütülebilir, ki bu çoğu zaman Türkçe yerine İngilizce anlamına gelir. İkincisi, gizlilik: tahkim, kamuya açık bir mahkeme duruşmasının aksine geneldir gizlidir. Ticari açıdan hassas konular veya sınır ötesi ilişkiler söz konusu olduğunda bunlar belirleyici olabilir.

Seri Tahkim usulü

ISTAC, standart bir tahkimin tam zaman çizelgesine ihtiyaç duymayan uyuşmazlıklar için tasarlanmış bir Seri Tahkim usulü sunar — tipik olarak daha düşük değerli veya daha az karmaşık işler için, ancak taraflar bunu kullanmayı da kararlaştırabilir. Amaç, karara giden daha hızlı ve daha sade bir yoldur.

Genel hatlarıyla, Seri Tahkim süreci sıkıştırır: genellikle tek hakem tarafından görülür, yazılı aşamalar daha kısadır ve kurallar, standart yargılamalara kıyasla hakem heyetinin kararını vermesi için daha sıkı bir hedef süre belirler. Türk tarafına karşı belirli, görece sınırlı bir talebi olan yabancı bir şirket için bu, bağlayıcı bir sonuca giden daha hızlı ve daha orantılı bir yol anlamına gelebilir.

Otomatik Seri Tahkim uygulaması için geçerli parasal eşik ve kararın verilmesine ilişkin tam süre, yürürlükteki ISTAC Kurallarında belirtilmiştir ve sürümler arasında değişebilir; bu nedenle şartınızın kararlaştırıldığı veya uyuşmazlığınızın başladığı tarihte yürürlükte olan sürüme göre teyit edilmelidir.

Acil durum hakemi: hakem heyeti kurulmadan önce acil koruma

Bazen bir tarafın tam hakem heyeti henüz oluşturulmadan önce korumaya ihtiyacı olur — örneğin, dava örgütlenirken malvarlığını muhafaza etmek veya mevcut durumu korumak için. Bunun için ISTAC Kuralları bir acil durum hakemi öngörür.

Acil durum hakemi, ana hakem heyeti oluşturulmadan önce geçici veya koruyucu tedbirlere (Türk uygulamasında çoğu zaman ihtiyati tedbir denir) ilişkin acil bir başvuruyu hızlandırılmış esasla karar bağlamak üzere atanan tek bir hakemdir. Buradaki düşünce şudur: acil bir durum söz konusuysa hakem heyetinin kurulmasını haftalarca beklemek zorunda kalmazsınız.

Akılda tutulmaya değer iki nokta var. Birincisi, bir acil durum hakemine başvurmak, gerekli olduğu yerde yetkili bir mahkemeden de acil tedbir istemenizi tek başına engellemez — örneğin, yalnızca bir mahkemenin bağlayabileceği malvarlığına veya üçüncü kişilere ulaşmak için. İkincisi, bir geçici tedbire nihai olarak nasıl işlerlik kazandırılacağı, malvarlığının veya tarafların nerede bulunduğuna ve yerel hukuka bağlı olabilir. Bunlar varsayılacak değil, hukuk müşaviriyle birlikte çalışılacak pratik sorulardır.

ISTAC tahkiminin maliyeti nedir?

Tahkim ücretsiz değildir ve buna karar bağlamadan önce maliyeti düşünmek yerinde olur. ISTAC, kurallarında ve cetvellerinde bir maliyet yapısı yayımlar ve rakamlar dosya bazında pazarlık edilmek yerine şeffaf, kurallara dayalı bir biçimde hesaplanır.

Genel hatlarıyla, başlıca maliyet bileşenleri şunlardır:

• Yargılamanın yürütülmesi için ISTAC tarafından alınan idari (kayıt ve dosya yönetimi) ücret.
• Hakem heyetini uyuşmazlığı karar bağlaması karşılığında ödüllendiren hakem ücretleri.

İkisi de genellikle ISTAC tarafından yayımlanan cetveller kullanılarak uyuşmazlık konusu miktara göre hesaplanır — kabaca, talep ne kadar büyükse ücretler de o kadar yüksektir. Maliyetler uyuşmazlıkla orantılı olarak ölçeklendiği ve yayımlanmış tablolarla belirlendiği için, taraflar olası kurumsal ve hakem maliyetini genellikle önceden tahmin edebilir. Sade Seri Tahkim yolu, daha küçük uyuşmazlıkların takibini de daha orantılı hâle getirebilir.

Bu kurumsal ve hakem heyeti maliyetlerinden ayrı olarak, her taraf normalde kendi hukuki temsil masraflarını karşılar ve hakem heyeti, tahkim masraflarının taraflar arasında nasıl paylaştırılacağına kararında hükmeder.

Yabancı bir işletme ISTAC'ı neden seçebilir?

Bir Türk şirketiyle sözleşme yaptığınızda yaygın bir endişe mecradır: karşı tarafın kendi ülkesinin mahkemelerinde, okuyamadığınız bir dilde, bilmediğiniz bir usul altında dava açmaya isteksiz olabilirsiniz. ISTAC tahkimi, bu endişeyi tarafsız ve yapılandırılmış bir alternatifle ele almanın bir yoludur. Yabancı işletmelerin bunu değerlendirmesinin tipik nedenleri şunlardır:

• Tarafsızlık. Bir tarafın kendi mahkemesi yerine, uyuşmazlık, kurumsal kurallar çerçevesinde tarafların seçimine yardımcı olduğu bağımsız hakemler önüne gider.
• Dil. Yargılama, mutlaka Türkçe olması gerekmeden İngilizce veya kararlaştırılan başka bir dilde yürütülebilir.
• Gizlilik. Tahkim geneldir gizlidir; hassas ticari bilgiler kamuya açık mahkeme kayıtlarının dışında kalır.
• Belirli bir zaman çizelgesi. Kurallar bir süreç ve takvim belirler; Seri Tahkim ve acil durum hakemi araçları ise gerektiği yerde hız ekler.
• Uluslararası erişime sahip yerel bir tahkim yeri. Karşı taraf, malvarlığı veya ifa Türkiye'deyse tahkimi Türkiye'de konumlandırmak verimli olabilir; New York Sözleşmesi ise kararın üye devletler genelinde tanınmasını destekler.
• Uyuşmazlıkla ölçeklenen maliyet. Yayımlanmış, değere dayalı ücret cetvelleri, kurumsal ve hakem maliyetlerini makul ölçüde öngörülebilir kılar.

Bunların hiçbiri kazanacağınızı garanti etmez ve hiç kimse bir sonuç vaat edemez. ISTAC'ın sunduğu şey güvenilir, tarafsız bir süreçtir — sonuç yine de olgulara, sözleşmeye ve hukuka bağlıdır.

Kararı tenfiz etmek ve ISTAC'ı sözleşmenize yerleştirmek

Bir kararı kazanmak hikâyenin sonu değildir; ardından onu tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → etmeniz gerekir — yani kararı gerçekten tahsilat yapmanızı sağlayan bir şeye dönüştürmeniz. Bunun nasıl işleyeceği, kaybeden tarafın malvarlığının nerede olduğuna bağlıdır. Türkiye'de bulunan bir tahkim yerinde verilen kararı yurt dışında tenfiz etmenin başlıca yolu 1958 New York Sözleşmesi'dir; üye devletler bu sözleşme uyarınca, Sözleşmedeki sınırlı ret sebepleri saklı kalmak kaydıyla, diğer üye devletlerde verilen hakem kararlarını tanır ve tenfiz eder. Bir yabancı kararı Türkiye içinde tenfiz etmek için, tanımaTanımaYabancı mahkeme kararının Türkiye'de tanınmasıYabancı bir mahkeme kararını Türkiye'de delil ve kesin hüküm olarak geçerli kılan mahkeme kararı — tek başına icra yetkisi vermez.Sözlük → ve tenfiz işlemleri MÖHUKMÖHUK5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında KanunYabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu ve yabancı kararların tanınıp tenfiz edileceğini düzenleyen kanun.Sözlük → No. 5718 üzerinden yürür; bu kanun, bir Türk mahkemesinin tenfize izin vermeden önce denetlediği — örneğin kamu düzeni (kamu düzeni) ve usule uygunlukla ilgili — koşulları belirler.

İşte tam da bu nedenle tahkimi düşünmenin zamanı, bir uyuşmazlık patlak verdikten sonra değil, sözleşmeyi kaleme alırken gelir. Gelecekteki herhangi bir uyuşmazlığı ISTAC'ın ele almasını istiyorsanız, sözleşmenizin açık ve geçerli bir tahkim şartı içermesi gerekir. İyi kaleme alınmış bir şart tipik olarak şunları ele alır:

• Uyuşmazlıkların ISTAC Tahkim Kuralları çerçevesinde tahkime havale edileceği (ISTAC, uyarlayabileceğiniz bir örnek şart yayımlar).
• Tahkim yeri (seat) (ISTAC dosyaları için normalde İstanbul / Türkiye).
• Yargılamanın dili.
• Sözleşmenin uygulanacak hukuku — ki bu, tahkim yerinden farklı olabilir.
• Hakem sayısı ve Seri Tahkim usulünün uygulanıp uygulanmayacağı.

Muğlak veya çelişkili bir şart — örneğin hem mahkemeleri hem de tahkimi işaret eden bir şart — kimse esasa geçmeden önce yetki konusunda maliyetli çekişmeler yaratabilir.

Sıkça sorulan sorular