Türkiye'de Anonim Şirketin Tasfiyesi: Sona Erme, Tasfiye Memurları, Alacaklılara Çağrı ve Sicilden Silinme (TTK m. 529-548)

Türkiye'deki iştirakini veya ortak girişimini kapatmak isteyen yabancı yatırımcı kısa sürede bir dizi usul sorusuyla karşılaşır. Şirketi ne sona erdirir ve tasfiye ne zaman başlar? Tasfiyeyi kim yürütür, tasfiye memurlarından birinin Türk vatandaşı olması gerekir mi? Alacaklılara nasıl haber verilir ve kalan varlık pay sahiplerine ne zaman dağıtılabilir? Borçlar varlıktan fazla çıkarsa ne olur, şirket ticaret sicilinden nasıl silinir? 6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur: tacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı, sigortayı ve taşımayı düzenler. Şirketler ve ticari işler için ne anlama geldiğini burada bulun.Sözlük → (TTK) bu soruları anonim şirketler bakımından m. 529 ilâ 548 arasında, tasfiye memurlarının sorumluluğunu ise m. 553'te cevaplar. Bu rehber, Kanun'un kendi ifadelerini izleyerek aşamaları gerçekleştikleri sırayla ele alıyor.

1. Şirketin Sona Ermesi ve Tasfiye Hâline Girmesi (TTK m. 529-534)

Sona erme sebepleri. TTK m. 529/1 uyarınca anonim şirket şu hâllerde sona erer:

• sürenin sona ermesine rağmen işlere fiilen devam etmek suretiyle belirsiz süreli hâle gelmemişse, esas sözleşmede öngörülen sürenin sona ermesiyle (m. 529/1-a);
• işletme konusunun gerçekleşmesiyle veya gerçekleşmesinin imkânsız hâle gelmesiyle (m. 529/1-b);
• esas sözleşmede öngörülmüş herhangi bir sona erme sebebinin gerçekleşmesiyle (m. 529/1-c);
• 421 inci maddenin üçüncü ve dördüncü fıkralarına uygun olarak alınan genel kurul kararıyla (m. 529/1-d);
• iflasına karar verilmesiyle (m. 529/1-e);
• kanunlarda öngörülen diğer hâllerde (m. 529/1-f).

529/1-d bendinin atıf yaptığı TTK m. 421/3, saydığı esas sözleşme değişikliği kararlarının (işletme konusunun tamamen değiştirilmesi, imtiyazlı pay oluşturulması, nama yazılı payların devrinin sınırlandırılması) sermayenin en az yüzde yetmişbeşini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oylarıyla alınacağını öngörür. TTK m. 421/4 ise ikinci ve üçüncü fıkralarda öngörülen nisaplara ilk toplantıda ulaşılamadığı takdirde izleyen toplantılarda da aynı nisabın aranacağını belirtir.

Mahkeme yolları. TTK m. 530/1'e göre uzun süreden beri şirketin kanunen gerekli olan organlarından biri mevcut değilse veya genel kurul toplanamıyorsa, pay sahiplerinin, şirket alacaklılarının veya Gümrük ve Ticaret Bakanlığının istemi üzerine şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesiAsliye ticaret mahkemesiTicari davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesiTicari davalarla ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan mahkeme; aksine hüküm yoksa dava değerine bakılmaksızın görevlidir.Sözlük →, yönetim kurulunu da dinleyerek şirketin durumunu kanuna uygun hâle getirmesi için bir süre belirler. Bu süre içinde durum düzeltilmezse mahkeme şirketin feshine karar verir. Dava açıldığında mahkeme, taraflardan birinin istemi üzerine gerekli önlemleri alabilir (m. 530/2).

TTK m. 531/1 uyarınca haklı sebeplerin varlığında, sermayenin en az onda birini ve halka açık şirketlerde yirmide birini temsil eden payların sahipleri, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden şirketin feshine karar verilmesini isteyebilir. Mahkeme, fesih yerine, davacı pay sahiplerine paylarının karar tarihine en yakın tarihteki gerçek değerlerinin ödenip davacı pay sahiplerinin şirketten çıkarılmalarına veya duruma uygun düşen ve kabul edilebilir diğer bir çözüme karar verebilir.

Tescil ve tasfiyeye geçiş. Sona erme, iflastan ve mahkeme kararından başka bir sebepten ileri gelmişse yönetim kurulunca ticaret siciline tescil ve ilan ettirilir (m. 532/1). Sona eren şirket, Kanundaki istisnalar saklı kalmak üzere tasfiye hâline girer (m. 533/1). TTK m. 533/2'ye göre tasfiye hâlindeki şirket, pay sahipleriyle olan ilişkileri de dâhil, tasfiye sonuna kadar tüzel kişiliğini korur. Şirket ticaret unvanını “tasfiye hâlinde” ibaresi eklenmiş olarak kullanır; organlarının yetkileri tasfiye amacıyla sınırlıdır.

İflas. Şirket iflasla sona ermişse tasfiye, iflas idaresi tarafından İcra ve İflas KanunuİİK2004 sayılı İcra ve İflâs KanunuİİK, 2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu'dur: alacağın icra yoluyla tahsilini, haczi ve iflâsı düzenler. Takip türleri, itiraz süreleri ve haciz aşamaları burada özetlenmiştir.Sözlük → hükümlerine göre yapılır; şirket organları temsil yetkilerini ancak şirketin iflas idaresi tarafından temsil edilmediği hususlar için korur (m. 534/1).

2. Organlar ve Tasfiye Memurları: Atama, Görevden Alma ve Yetkiler (TTK m. 535-539)

Organlar. Şirket tasfiye hâline girince organların görev ve yetkileri, tasfiyenin yapılabilmesi için zorunlu olan, ancak nitelikleri gereği tasfiye memurlarınca yapılamayan işlemlere özgülenir (m. 535/1). Tasfiye işlerinin gereklerinden olan hususlar hakkında karar vermek üzere genel kurul tasfiye memurları tarafından toplantıya çağrılır (m. 535/2).

Atama. Esas sözleşme veya genel kurul kararıyla ayrıca tasfiye memuru atanmadığı takdirde tasfiye yönetim kurulu tarafından yapılır. Tasfiye memurları pay sahiplerinden veya üçüncü kişilerden olabilir; tasfiye ile görevlendirilenler, esas sözleşmede veya atama kararında aksi öngörülmemişse olağan ücrete hak kazanır (m. 536/1). Yönetim kurulu tasfiye memurlarını ticaret siciline tescil ve ilan ettirir; bu hüküm tasfiye işlerinin yönetim kurulunca yapılması hâlinde de uygulanır (m. 536/2). Şirketin feshine mahkemenin karar verdiği hâllerde tasfiye memuru mahkemece atanır (m. 536/3).

Vatandaşlık ve yerleşim yeri şartı. TTK m. 536/4 uyarınca temsile yetkili tasfiye memurlarından en az birinin Türk vatandaşı olması ve yerleşim yerinin Türkiye'de bulunması şarttır. Yabancı ortak, tasfiye memurlarını belirlerken bu şartı kontrol etmelidir.

Aktiflerin satılması. Genel kurul aksini kararlaştırmamışsa tasfiye memurları şirketin aktiflerini pazarlık yoluyla da satabilir (m. 538/1). Önemli miktarda aktiflerin toptan satılabilmesi için genel kurulun kararı gereklidir; bu karar hakkında 421 inci maddenin üçüncü ve dördüncü fıkraları uygulanır (m. 538/2).

Yetkiler. Tasfiye memurlarına Kanunla tanınmış yetkiler devredilemez; ancak belirli uygulama işlemlerinin yapılabilmesi için tasfiye memurlarından biri diğerine veya üçüncü bir kişiye temsil yetkisi verebilir (m. 539/1). Tasfiye memurlarının üçüncü kişilerle tasfiye amacı dışında yaptığı işlemler şirketi bağlar; meğerki üçüncü kişinin işlemin tasfiye amacının dışında olduğunu bildiği veya hâlin gereğinden bilmemesinin mümkün olamayacağı ispat edilsin. Tasfiyenin sadece tescil ve ilan edilmesi, bu hususun ispatı için yeterli delil değildir (m. 539/2). Tasfiye memurları birden fazla ise, aksi genel kurul kararında veya esas sözleşmede öngörülmemişse, şirketin bağlanabilmesi için imzaya yetkili iki tasfiye memurunun şirket unvanı altında imza atması gereklidir; tasfiye hâlindeki şirketi tasfiye ile ilgili konularda mahkemelerde ve dış ilişkide tasfiye memurları temsil eder (m. 539/3). Tasfiye memurunun görevini yerine getirdiği sırada işlediği haksız fiilden şirket de sorumludur (m. 539/4).

3. İlk Envanter ve Bilanço ile Tasfiye Memurlarının Görevleri (TTK m. 540 ve 542)

Envanter ve bilanço. Tasfiye memurları görevlerine başlar başlamaz şirketin tasfiyenin başlangıcındaki durumunu inceler; gerekirse şirket mallarına değer biçmek için uzmanlara başvurarak şirketin malvarlığına ilişkin durumu ile finansal durumunu gösteren bir envanter ile bilanço düzenler ve genel kurulun onayına sunar (m. 540/1). Envanter ve bilançonun onaylanmasından sonra tasfiye memurları şirketin envanterde yazılı bütün malları ile belgelerine ve defterlerine el koyar (m. 540/2).

Görevler. TTK m. 542/1 tasfiye memurlarının neler yapacağını sayar:

• şirketin süregelen işlemlerini tamamlamak, gereğinde pay bedellerinin henüz ödenmemiş olan kısımlarını tahsil etmek, aktifleri paraya çevirmek ve şirket borçlarının, ilk tasfiye bilançosundan ve alacaklılara yapılan çağrı sonucunda anlaşılan duruma göre, şirket varlığından fazla olmadığı saptanmışsa bu borçları ödemekle yükümlüdürler (m. 542/1-a);
• tasfiyenin gerektirmediği yeni bir işlem yapamazlar (m. 542/1-b);
• tasfiyenin uzun sürmesi hâlinde her yıl sonu için tasfiyeye ilişkin finansal tabloları ve tasfiye sonunda da kesin bilançoyu düzenleyerek genel kurula sunarlar (m. 542/1-d);
• şirketin bütün mal ve haklarının korunması için düzenli ve görevinin bilincinde bir yönetici gibi gereken önlemleri alır ve tasfiyeyi mümkün olan en kısa sürede bitirirler (m. 542/1-e);
• tasfiye işlemlerinin düzenli yürütülmesi ve güvenliği için gereken defterleri tutarlar (m. 542/1-f);
• tasfiye sırasında elde edilen paralardan şirketin süregelen harcamaları için gerekli olan para dışında kalanları bir bankaya şirket adına yatırırlar (m. 542/1-g);
• vadesi gelmemiş borçları, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca kısa vadeli kredilere uygulanan oran üzerinden iskonto ederek derhâl öderler; alacaklılar bu ödemeyi kabul etmek zorundadır, kanun gereği iskonto edilmesi mümkün olmayan alacaklar ise bu hükümden müstesnadır (m. 542/1-h);
• pay sahiplerine tasfiye işlerinin durumu hakkında bilgi ve istedikleri takdirde bu konuda imzalı belge verirler (m. 542/1-i).

Tasfiye memurları bu nedenle pay sahiplerine tasfiye işlerinin durumu hakkında bilgi verir, pay sahipleri isterse bu konuda imzalı belge de verir (m. 542/1-i); tasfiye uzun sürerse genel kurul her yıl sonu için tasfiyeye ilişkin finansal tabloları alır (m. 542/1-d).

4. Alacaklılara Çağrı ve Üç Aylık Dağıtma Yasağı (TTK m. 541 ve 543/2)

Alacaklılara çağrı nasıl yapılır? TTK m. 541/1 uyarınca alacaklı oldukları şirket defterlerinden veya diğer belgelerden anlaşılan ve yerleşim yerleri bilinen kişiler taahhütlü mektupla, diğer alacaklılar ise Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ve şirketin internet sitesinde, aynı zamanda esas sözleşmede öngörüldüğü şekilde, birer hafta arayla yapılacak üç ilanla şirketin sona ermiş bulunduğu konusunda bilgilendirilir ve alacaklarını tasfiye memurlarına bildirmeye çağrılır.

Bildirimde bulunmayan bilinen alacaklılar. Alacaklı oldukları bilinenler bildirimde bulunmazsa alacaklarının tutarı Gümrük ve Ticaret Bakanlığınca belirlenecek bir bankaya depo edilir (m. 541/2).

Muaccel olmayan veya uyuşmazlıklı borçlar. Şirketin henüz muaccel olmayan veya hakkında uyuşmazlık bulunan borçlarını karşılayacak tutarda para notere depo edilir; meğerki bu gibi borçlar yeterli bir şekilde teminat altına alınmış veya şirket varlığının pay sahipleri arasında paylaşımı bu borçların ödenmesi şartına bağlanmış olsun (m. 541/3).

Sorumluluk. Bu hükümlere aykırı hareket eden tasfiye memurları, haksız olarak ödedikleri paralardan dolayı TTK m. 553 uyarınca sorumludur (m. 541/4).

Dağıtma yasağı. TTK m. 543/2'ye göre alacaklılara üçüncü kez yapılan çağrı tarihinden itibaren üç ay geçmedikçe kalan varlık dağıtılamaz. Şu kadar ki hâl ve duruma göre alacaklılar için bir tehlike mevcut olmadığı takdirde mahkeme üç ay geçmeden de dağıtmaya izin verebilir. Fıkra 6728 sayılı Kanunla (15/7/2016) ve 7341 sayılı Kanunla (4/11/2021) değiştirilmiştir; bu nedenle eski tarihli kaynaklarda daha uzun bir süre görülebilir, yürürlükteki metin ise üç ay der.

TTK m. 543/2'deki üç aylık sürenin başlangıcı, alacaklılara yapılan üçüncü çağrının tarihidir.

5. Borçların Varlıktan Fazla Olması, Borçların Ödenmesi ve Pay Sahiplerine Dağıtma (TTK m. 542 ve 543)

Borca batıklık. TTK m. 542/1-c uyarınca şirket borçları şirket varlığından fazla olduğu takdirde tasfiye memurları durumu derhâl şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesine bildirir; mahkeme iflasın açılmasına karar verir. İflas açılırsa tasfiye iflas idaresi tarafından yapılır (m. 534/1).

Önce borçların ödenmesi. Tasfiye memurları, şirket borçlarının ilk tasfiye bilançosundan ve alacaklılara yapılan çağrı sonucunda anlaşılan duruma göre şirket varlığından fazla olmadığı saptanmışsa bu borçları ödemekle yükümlüdür (m. 542/1-a).

Kalan varlık. TTK m. 543/1'e göre tasfiye hâlinde bulunan şirketin borçları ödendikten ve pay bedelleri geri verildikten sonra kalan varlığı, esas sözleşmede aksi kararlaştırılmamışsa pay sahipleri arasında, ödedikleri sermayeler ve imtiyaz hakları oranında dağıtılır. Tasfiye payında imtiyazın varlığı hâlinde esas sözleşmedeki düzenleme uygulanır. Esas sözleşme ve genel kurul kararında aksine hüküm bulunmadıkça dağıtma para olarak yapılır (m. 543/3).

Yukarıdaki hükümler dağıtmaya şu adımlarla ulaşılacağını gösterir:

1. envanter ve açılış bilançosunun genel kurulca onaylanması (m. 540);
2. bilinen alacaklılara taahhütlü mektup ve birer hafta arayla üç ilan (m. 541/1);
3. bildirimde bulunmayan alacaklıların alacaklarının ve muaccel olmayan veya uyuşmazlıklı borçların tutarının depo edilmesi (m. 541/2-3);
4. borçların ödenmesi (m. 542/1-a);
5. pay bedellerinin geri verilmesi (m. 543/1);
6. kalan varlığın pay sahipleri arasında dağıtılması; bunun için üçüncü çağrıdan itibaren üç ay geçmesi veya mahkemenin daha önce izin vermesi gerekir (m. 543/1-2).

6. Dosyanın Kapanması: Sicilden Silinme, Defterler, Uyuşmazlıklar, Ek Tasfiye ve Tasfiyeden Dönülmesi (TTK m. 544-548)

Sicilden silinme. Tasfiyenin sona ermesi üzerine şirkete ait ticaret unvanının sicilden silinmesi tasfiye memurları tarafından sicil müdürlüğünden istenir; istem üzerine silinme tescil ve ilan edilir (m. 545/1).

Defterler ve belgeler. Tasfiyenin sonunda defterler ve tasfiyeye ilişkin olanlar da dâhil belgeler 82 nci madde uyarınca saklanır (m. 544/1). TTK m. 82/5'e göre birinci fıkranın (a) ilâ (d) bentlerinde öngörülen belgeler on yıl saklanır; m. 82/6 uyarınca saklama süresi, ticari defterlere son kaydın yapıldığı, envanterin çıkarıldığı, ara bilançonun düzenlendiği, yılsonu finansal tablolarının hazırlandığı ve konsolide finansal tabloların hazırlandığı, ticari yazışmaların yapıldığı veya muhasebe belgelerinin oluştuğu takvim yılının bitişiyle başlar. TTK m. 82/8'e göre tüzel kişi sona ermişse defter ve kâğıtlar birinci fıkra gereğince on yıl süreyle sulh mahkemesi tarafından saklanır.

Uyuşmazlıklar ve kararlar. Pay sahipleri ile tasfiye memuru veya memurları arasındaki uyuşmazlıkların çözümü basit yargılama usulüne tabidir; mahkeme gerekli görürse tasfiye memurlarıyla ilgili pay sahiplerini dinleyerek kararını otuz gün içinde verir (m. 546/1). Tasfiyeye ilişkin genel kurul kararları 418 inci madde uyarınca alınır (m. 546/3). TTK m. 418/1 ve 418/2'ye göre genel kurullar, Kanunda veya esas sözleşmede aksine daha ağır nisap öngörülmüş hâller hariç, sermayenin en az dörtte birini karşılayan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin varlığıyla toplanır; bu nisabın toplantı süresince korunması şarttır; ilk toplantıda anılan nisaba ulaşılamadığı takdirde ikinci toplantının yapılabilmesi için nisap aranmaz; kararlar toplantıda hazır bulunan oyların çoğunluğu ile verilir.

Ek tasfiye. Tasfiyenin kapanmasından sonra ek tasfiye işlemlerinin yapılmasının zorunlu olduğu anlaşılırsa son tasfiye memurları, yönetim kurulu üyeleri, pay sahipleri veya alacaklılar, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinden, bu ek işlemler sonuçlandırılıncaya kadar şirketin yeniden tescilini isteyebilir (m. 547/1). Mahkeme istemin yerinde olduğuna kanaat getirirse şirketin ek tasfiye için yeniden tesciline karar verir ve bu işlemleri yapmaları için son tasfiye memurlarını veya yeni bir veya birkaç kişiyi tasfiye memuru olarak atayarak tescil ve ilan ettirir (m. 547/2).

Tasfiyeden dönülmesi. Şirket sürenin dolmasıyla veya genel kurul kararıyla sona ermişse, pay sahipleri arasında şirket malvarlığının dağıtımına başlanılmış olmadıkça genel kurul şirketin devam etmesini kararlaştırabilir. Devam kararının sermayenin en az yüzde altmışının oyu ile alınması gerekir; esas sözleşme ile bu nisap ağırlaştırılabilir ve başkaca önlemler öngörülebilir. Tasfiyeden dönülmesine ilişkin genel kurul kararını tasfiye memuru tescil ve ilan ettirir (m. 548/1). Şirket iflasın açılmasıyla sona ermiş olmasına rağmen iflas kaldırılmışsa veya iflas konkordatonun uygulanmasıyla sona ermişse şirket devam eder (m. 548/2).

7. Tasfiye Memurlarının Sorumluluğu, Limited Şirketler ve Kontrol Listesi (TTK m. 553 ve 643)

Tasfiye memurlarının sorumluluğu. TTK m. 553/1 uyarınca kurucular, yönetim kurulu üyeleri, yöneticiler ve tasfiye memurları, kanundan ve esas sözleşmeden doğan yükümlülüklerini kusurlarıyla ihlal ettikleri takdirde hem şirkete hem pay sahiplerine hem de şirket alacaklılarına karşı verdikleri zarardan sorumludur. Tasfiye memurlarının sorumluluğu hakkında 553 üncü madde hükmü uygulanır (m. 546/2). TTK m. 553/2'ye göre kanundan veya esas sözleşmeden doğan bir görevi veya yetkiyi kanuna dayanarak başkasına devreden organlar veya kişiler, bu görev ve yetkileri devralan kişilerin seçiminde makul derecede özen göstermediklerinin ispat edilmesi hâli hariç, bu kişilerin fiil ve kararlarından sorumlu olmaz. TTK m. 553/3 ise hiç kimsenin kontrolü dışında kalan, kanuna veya esas sözleşmeye aykırılıklar veya yolsuzluklar sebebiyle sorumlu tutulamayacağını, bu sorumlu olmama durumunun gözetim ve özen yükümü gerekçe gösterilerek geçersiz kılınamayacağını belirtir.

Limited şirketler. TTK m. 643/1 uyarınca limited şirketin tasfiye usulü ile tasfiyede şirket organlarının yetkileri hakkında anonim şirketlere ilişkin hükümler uygulanır. TTK m. 644/1-a, kurucuların, yönetim kurulu üyelerinin, yöneticilerin ve tasfiye memurlarının sorumluluğunu düzenleyen 553 üncü maddeyi limited şirketlere de uygulanan anonim şirket hükümleri arasında sayar.

Yabancı ortak veya yönetici için kontrol listesi:

1. Şirketin hangi sebeple sona erdiğini belirleyin; sebep genel kurul kararıysa TTK m. 421/3 ve 421/4'teki nisapları kontrol edin (m. 529/1-d).
2. Sona ermeyi, m. 532/1'in aradığı hâllerde tescil ve ilan ettirin; ticaret unvanını “tasfiye hâlinde” ibaresiyle kullanın (m. 533/2).
3. Tasfiye memurlarının kim olduğunu kontrol edin: başka kimse atanmamışsa yönetim kurulu (m. 536/1); temsile yetkili tasfiye memurlarından en az biri Türk vatandaşı olmalı ve yerleşim yeri Türkiye'de bulunmalıdır (m. 536/4).
4. İlk envanter ve bilançonun genel kurulca onaylanmasını sağlayın (m. 540/1).
5. Bilinen alacaklılara taahhütlü mektup gönderin, birer hafta arayla üç ilan yaptırın (m. 541/1) ve üçüncü çağrının tarihini not edin.
6. TTK m. 541/2 ve 541/3'te öngörülen tutarları depo edin.
7. Borçlar varlıktan fazlaysa durumu derhâl asliye ticaret mahkemesine bildirin (m. 542/1-c).
8. Mahkeme izin vermedikçe üçüncü çağrıdan itibaren üç ay geçmeden dağıtım yapmayın (m. 543/2).
9. Ticaret unvanının sicilden silinmesini isteyin (m. 545/1) ve defterleri TTK m. 544/1 ile m. 82'nin öngördüğü şekilde saklayın.

Lexin Legal, yabancı yatırımcılara, ortaklara ve yöneticilere Türk şirketlerinin tasfiyesinde, tasfiye memurlarının belirlenmesinden nihai sicilden silinmeye kadar hukuki destek sağlar.

Sıkça sorulan sorular