Anonim Şirkette Sermaye Azaltımı: Genel Kurul Kararı, Alacaklılara Çağrı, Teminat ve Tescil (TTK m. 473-475)

Bir anonim şirket esas sermayesini nasıl azaltır? 6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur: tacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı, sigortayı ve taşımayı düzenler. Şirketler ve ticari işler için ne anlama geldiğini burada bulun.Sözlük → (TTK) m. 473/1'e göre bir anonim şirket sermayesini azaltarak, azaltılan kısmın yerine geçmek üzere bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarmıyorsa, genel kurul esas sözleşmenin gerektiği şekilde değiştirilmesini karara bağlar; TTK m. 473/3 ve m. 421/3 uyarınca bu karar, sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oylarıyla alınır. Ardından yönetim kurulu TTK m. 474/1 uyarınca alacaklıları çağırır; sermaye zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığı kapatmak amacıyla ve bu açıklar oranında azaltılacaksa, TTK m. 474/2 uyarınca alacaklıları çağırmaktan ve haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından vazgeçebilir. TTK m. 475/1'e göre sermaye ancak alacaklılara verilen sürenin sona ermesinden ve beyan edilen alacakların ödenmesinden veya teminat altına alınmasından sonra azaltılabilir. Aşağıda sırasıyla genel kurul öncesi açıklamayı ve yönetim kurulu raporunu, karar nisabını, kanuni sınırları, alacaklılara çağrıyı, zararları karşılamak için yapılan azaltmayı, tescili ve alacaklılar ile pay sahiplerinin başvurabileceği yolları ele alıyoruz; yazının sonunda bir karşılaştırma tablosu ve yabancı pay sahipleri için bir kontrol listesi yer alıyor.

1. Anonim Şirket Sermayesini Nasıl Azaltır? (TTK m. 473)

Kısa cevap. TTK m. 473/1'e göre bir anonim şirket sermayesini azaltarak, azaltılan kısmın yerine geçmek üzere bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarmıyorsa, genel kurul esas sözleşmenin gerektiği şekilde değiştirilmesini karara bağlar. TTK m. 473/3 uyarınca kararda sermayenin azaltılmasının ne tarzda yapılacağı gösterilir. TTK m. 473, “Esas sermayenin azaltılması” başlığı altında yer alır; onu alacaklılara çağrıyı düzenleyen TTK m. 474 ve kararların yerine getirilmesini düzenleyen TTK m. 475 izler.

Toplantıdan önce açıklama. Genel kurul toplantısına ilişkin çağrı ilanlarında, mektuplarda ve internet sitesi bildiriminde, sermaye azaltılmasına gidilmesinin sebepleri ile azaltmanın amacı ve azaltmanın ne şekilde yapılacağı ayrıntılı bir şekilde ve hesap verme ilkelerine uygun olarak açıklanır (TTK m. 473/1). Ayrıca yönetim kurulu bu hususları içeren bir raporu genel kurula sunar; genel kurulca onaylanmış rapor tescil ve ilan edilir (TTK m. 473/1). Yabancı bir pay sahibi, bu nedenle azaltmanın sebeplerini ve yöntemini yalnızca toplantıda değil, toplantı çağrısının kendisinde de görmeyi bekleyebilir.

Sermayenin korunmasına ilişkin diğer kurallar. Pay sahipleri sermaye olarak şirkete verdiklerini geri isteyemezler; tasfiye payına ilişkin hakları saklıdır (TTK m. 480/3). Genel kurulun sermayenin korunması hükümlerine aykırı olan kararları batıldır (TTK m. 447/1-c).

Aynı kuralların uygulandığı hâller. TTK m. 473, 474 ve 475, kayıtlı sermaye sisteminde çıkarılmış sermayenin azaltılmasına kıyas yoluyla uygulanır (TTK m. 473/6). Anonim şirketlerin esas sermayenin azaltılmasına ilişkin hükümleri limited şirketlere kıyas yoluyla uygulanır; limited şirkette esas sermaye, borca batık bilançonun iyileştirilmesi amacıyla, ancak şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme yükümlülüklerinin tamamen ödenmesi hâlinde azaltılabilir (TTK m. 592/1). Bölünme sebebiyle devreden şirketin sermayesinin azaltılması hâlinde TTK m. 473, 474 ve 592 uygulanmaz (TTK m. 162/1). TTK m. 384 ve 385 uyarınca elden çıkarılamayan paylar, sermayenin azaltılması yoluyla hemen yok edilir (TTK m. 386/1).

2. Sermaye Azaltımı Kararı Hangi Nisapla Alınır? (TTK m. 473/3 ve 421)

Kısa cevap. TTK m. 473/3'e göre genel kurulun kararına TTK m. 421'in üçüncü fıkrasının birinci cümlesi uygulanır. Bu cümle, kararın sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oylarıyla alınmasını öngörür (TTK m. 421/3). Bu eşik sermayeye göre hesaplanır; oysa kanunda veya esas sözleşmede aksine hüküm bulunmadığı takdirde uygulanan TTK m. 421/1, şirket sermayesinin en az yarısının temsil edildiği genel kurulda toplantıda mevcut bulunan oyların çoğunluğunu arar.

Sonraki toplantılar. TTK m. 421/1'deki genel kural, ilk toplantıda nisap elde edilemezse en geç bir ay içinde ikinci bir toplantı yapılmasına imkân verir; ikinci toplantı için şirket sermayesinin en az üçte birinin toplantıda temsil edilmesi gerekir. TTK m. 473/3 yalnızca TTK m. 421/3'ün birinci cümlesine atıf yapar. TTK m. 421/4 ise ikinci ve üçüncü fıkralarda öngörülen nisaplar bakımından, bu nisaplara ilk toplantıda ulaşılamadığı takdirde izleyen toplantılarda da aynı nisabın aranacağını hükme bağlar.

Kararın içeriği. Kararda sermayenin azaltılmasının ne tarzda yapılacağı gösterilir (TTK m. 473/3). 2012 yılında 6335 sayılı Kanunun 41 inci maddesi, TTK m. 473/3'teki “işlem denetçisi raporunun sonucu açıklanarak” ibaresini ve TTK m. 473/2'deki “İşlem denetçisinin raporuyla,” ibaresini madde metninden çıkarmıştır.

Azınlıktaki yatırımcı açısından. Sermayenin yüzde yirmi beşinden fazlasına sahip bir pay sahibi, olumlu oy vermeyerek TTK m. 421/3'teki yüzde yetmiş beşlik eşiğe ulaşılmasını önleyebilir. Bu oranın altında kalan pay sahibi, TTK m. 473/1'deki açıklamaya ve kararın kanuna veya esas sözleşmeye aykırı olduğu hâllerde 7. bölümde ele alınan yollara dayanabilir.

3. Her Azaltmanın Sınırları: Alacaklıların Karşılanması, Defter Kârı ve En Az Sermaye (TTK m. 473/2, 473/4, 473/5 ve 332)

Alacaklıları karşılayacak aktif. TTK m. 473/2'ye göre sermayenin azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının haklarını tamamen karşılayacak miktarda aktifin şirkette varlığı belirlenmiş olmadıkça sermayenin azaltılmasına karar verilmez. 2012 yılında 6335 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra fıkra, bu tespitin yapılacağı belge olarak işlem denetçisinin raporunu artık anmamaktadır.

Azaltmadan doğan defter kârı. Esas sermayenin azaltılması sebebiyle kayıtlara göre doğacak defter kârı sadece payların yok edilmesinde kullanılabilir (TTK m. 473/4).

Kanuni en az tutar. Sermaye hiçbir suretle TTK m. 332 ile belirlenen en az tutardan aşağı indirilemez (TTK m. 473/5). TTK m. 332/1, esas sermaye için ve kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş bulunan halka açık olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi için en az tutarı belirler ve bu en az sermaye tutarının Cumhurbaşkanınca artırılabileceğini öngörür. Resmî metinde TTK m. 332'ye düşülen dipnot, tutarların 24 Kasım 2023 tarihli ve 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile artırıldığını kaydeder; yürürlükteki tutar azaltma tarihinde kontrol edilmelidir.

Üç sınır yan yana:

• Karşılama testi: azaltmaya rağmen alacaklıların haklarını tamamen karşılayacak miktarda aktif şirkette kalmalıdır (TTK m. 473/2).
• Defter kârının kullanımı: sadece payların yok edilmesinde (TTK m. 473/4).
• Taban: hiçbir suretle TTK m. 332 ile belirlenen en az tutarın altına inilemez (TTK m. 473/5).

Halka açık ve sermaye piyasası mevzuatına tabi şirketler. TTK m. 332/4, 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanununun 12 nci maddesi hükmünü saklı tutar. Bu yazı sermaye piyasası kurallarını kapsamaz; bu kurallara tabi bir şirket için ayrı bir inceleme gerekir.

4. Alacaklılar Nasıl Çağrılır ve Korunur? (TTK m. 474)

Kısa cevap. TTK m. 474/1'e göre genel kurul esas sermayenin azaltılmasına karar verdiği takdirde, yönetim kurulu bu kararı şirketin internet sitesine koyduktan başka, TTK m. 35'te anılan gazetede ve aynı zamanda esas sözleşmede öngörüldüğü şekilde, yedişer gün arayla, üç defa ilan eder. TTK m. 35'te anılan gazete, Türkiye genelinde sicil kayıtlarının ilanına özgü Türkiye Ticaret Sicili Gazetesidir (TTK m. 35/4).

İlanın alacaklılara söyledikleri. Alacaklılar, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesindeki üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde, alacaklarını bildirerek bunların ödenmesini veya teminat altına alınmasını isteyebilir (TTK m. 474/1). İlanda bu husus belirtilir. Şirketçe bilinen alacaklılara ayrıca çağrı mektupları gönderilir (TTK m. 474/1).

TTK m. 474/1 ve 475/1'deki sıra:

1. Genel kurul sermayenin azaltılmasına karar verir (TTK m. 473/1 ve 473/3).
2. Yönetim kurulu kararı şirketin internet sitesine koyar ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ve esas sözleşmede öngörüldüğü şekilde yedişer gün arayla üç defa ilan eder (TTK m. 474/1).
3. Şirketçe bilinen alacaklılara çağrı mektupları gönderilir (TTK m. 474/1).
4. Alacaklılar, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesindeki üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde alacaklarını bildirerek ödenmesini veya teminat altına alınmasını ister (TTK m. 474/1).
5. Alacaklılara verilen süre sona erer ve beyan edilen alacaklar ödenir veya teminat altına alınır; sermaye ancak bu ikisinden sonra azaltılabilir (TTK m. 475/1).

Süre dolmadan azaltma yok. Sermaye ancak alacaklılara verilen sürenin sona ermesinden ve beyan edilen alacakların ödenmesinden veya teminat altına alınmasından sonra azaltılabilir (TTK m. 475/1). Teminatın yetersizliği hâlinde de yargı yolu açıktır (TTK m. 475/1).

5. Zararları Karşılamak İçin Sermaye Alacaklılar Çağrılmadan Azaltılabilir mi? (TTK m. 474/2 ve 376)

Kısa cevap. TTK m. 474/2'ye göre sermaye, zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığı kapatmak amacıyla ve bu açıklar oranında azaltılacak olursa, yönetim kurulunca alacaklıları çağırmaktan ve bunların haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından vazgeçilebilir. Kanunun fiili takdir bildirir: madde, yönetim kurulunun bu adımlardan vazgeçebileceğini söyler.

Metindeki iki koşul. TTK m. 474/2 vazgeçmeyi bir amaca, yani zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığın kapatılmasına, ve bir ölçüye, yani bu açıklar oranında azaltmaya bağlar. TTK m. 474/2 yalnızca alacaklıların çağrılmasından ve haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından söz eder; TTK m. 473'teki genel kurul kararını, TTK m. 473/5'teki tabanı veya TTK m. 475/4'te tescil için aranan belgeleri anmaz.

Sermaye kaybı ayrı bir hükümdür. Sermaye kaybını ve borca batık olma durumunu TTK m. 376 düzenler. TTK m. 376/1'e göre son yıllık bilançodan, sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamının yarısının zarar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşılırsa, yönetim kurulu genel kurulu hemen toplantıya çağırır ve bu genel kurula uygun gördüğü iyileştirici önlemleri sunar. TTK m. 376/2'ye göre son yıllık bilançoya göre bu toplamın üçte ikisinin zarar sebebiyle karşılıksız kaldığı anlaşıldığı takdirde, derhâl toplantıya çağrılan genel kurul sermayenin üçte biri ile yetinme veya sermayenin tamamlanmasına karar vermediği takdirde şirket kendiliğinden sona erer. TTK m. 376/3, şirketin borca batık durumda bulunduğu şüphesini uyandıran işaretler varsa ara bilanço çıkarılmasını içeren ayrı bir usul öngörür.

Uygulamaya dönük not. TTK m. 376 kapsamındaki bir durumla karşılaşan yönetim kurulu, TTK m. 376 ile TTK m. 473-475'i birlikte okumalı ve her adımın hangi hükme dayandığını belgelemelidir; çünkü TTK m. 474/2'nin kendi lafzı ve kendi koşulları vardır.

6. Kararın Yerine Getirilmesi: Pay Senetleri ve Tescil (TTK m. 475/2-4)

Pay senetleri. Azaltma kararının uygulanabilmesi için pay senetleri miktarının değiştirme veya damgalama yoluyla ya da diğer bir şekilde azaltılmasının gerekli olduğu hâllerde, bu husus için yapılan ihtara rağmen geri verilmeyen pay senetleri şirketçe iptal edilebilir (TTK m. 475/2). Tebliğde şirkete geri verilmeyen senetlerin iptal edilecekleri yazılır (TTK m. 475/2).

Kesirler. Pay sahiplerinin değiştirilmek üzere şirkete geri verdikleri pay senetlerinin miktarı karar gereğince değiştirmeye yetmezse, bu senetler iptal olunarak bunların karşılığında verilmesi gereken yeni senetler satılır ve paylarına düşen miktar şirkette saklanır (TTK m. 475/3).

Tescil. TTK m. 475/1-3 ile TTK m. 473 ve 474'te yazılı şartlara uyulmuş olduğunu gösteren belgeler ibraz edilmedikçe, esas sermayenin azaltılmasına dair karar ve sermayenin gerçekten azaltılmış olması olgusu ticaret siciline tescil olunamaz (TTK m. 475/4). Genel kurulca onaylanmış yönetim kurulu raporu da tescil ve ilan edilir (TTK m. 473/1). Tescil edilen hususlar, kanun veya TTK m. 26'ya göre çıkarılacak yönetmelikte aksine bir hüküm bulunmadıkça ilan olunur (TTK m. 35/3); ilan Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi ile yapılır (TTK m. 35/4).

Planlama açısından anlamı. Sicil dosyası her adımı belgelemelidir: açıklamayı içeren toplantı çağrısı, yönetim kurulu raporu, gerekli nisapla alınan karar, üç ilan, alacaklılara gönderilen mektuplar ve beyan edilen alacakların ödenmesi veya teminat altına alınması. TTK m. 474/2'ye göre sermaye zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığı kapatmak amacıyla ve bu açıklar oranında azaltılacaksa, yönetim kurulu hem alacaklıları çağırmaktan hem de haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından vazgeçebilir; bu durumda dosya bu vazgeçmeyi göstermelidir.

7. Kurallara Uyulmazsa Alacaklılar ve Pay Sahipleri Ne Yapabilir? (TTK m. 475/1 ve 445-447)

Alacaklılar için kısa cevap. TTK m. 475/1'e göre sermaye ancak alacaklılara verilen sürenin sona ermesinden ve beyan edilen alacakların ödenmesinden veya teminat altına alınmasından sonra azaltılabilir; aksi hâlde alacaklılar, şirketin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesindeAsliye ticaret mahkemesiTicari davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesiTicari davalarla ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan mahkeme; aksine hüküm yoksa dava değerine bakılmaksızın görevlidir.Sözlük →, sermayenin azaltılması işleminin tescilinin ilan edilmesinden itibaren iki yıl içinde sermayenin azaltılmasının iptali davası açabilirler. Aynı fıkraya göre teminatın yetersizliği hâlinde de yargı yolu açıktır.

Pay sahipleri: iptal. TTK m. 445/1'e göre TTK m. 446'da belirtilen kişiler, kanun veya esas sözleşme hükümlerine ve özellikle dürüstlük kuralına aykırı olan genel kurul kararları aleyhine, karar tarihinden itibaren üç ay içinde, şirket merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaret mahkemesinde iptal davası açabilirler. TTK m. 446/1'e göre bu kişiler şunlardır: toplantıda hazır bulunup da karara olumsuz oy veren ve bu muhalefetini tutanağa geçirtenler; toplantıda hazır bulunsun veya bulunmasın, olumsuz oy kullanmış olsun ya da olmasın, çağrının usulüne göre yapılmadığını, gündemin gereği gibi ilan edilmediğini, genel kurula katılma yetkisi bulunmayan kişilerin veya temsilcilerinin toplantıya katılıp oy kullandıklarını, genel kurula katılmasına ve oy kullanmasına haksız olarak izin verilmediğini ve bu aykırılıkların genel kurul kararının alınmasında etkili olduğunu ileri süren pay sahipleri; yönetim kurulu; kararların yerine getirilmesi kişisel sorumluluğuna sebep olacaksa yönetim kurulu üyelerinden her biri.

Pay sahipleri: butlan. TTK m. 447/1-c, genel kurulun anonim şirketin temel yapısını bozan veya sermayenin korunması hükümlerine aykırı olan kararlarını batıl sayar. TTK m. 447, TTK m. 445'teki üç aylık süreyi butlana bağlamaz.

Delil. Yabancı bir pay sahibi için toplantı çağrısı, TTK m. 473/1 uyarınca sunulan yönetim kurulu raporu, hazır bulunanlar listesi ve olumsuz oyu kaydeden tutanak, baştan itibaren saklanması gereken belgelerdir.

8. Olağan Azaltma mı, Zararı Karşılayan Azaltma mı? Karşılaştırma ve Kontrol Listesi

Aşağıdaki tablo iki durumdaki kanuni kuralları yan yana koyar.

Yabancı pay sahipleri ve yönetim kurulları için kontrol listesi:

1. Azaltılan kısmın yerine bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarılıp çıkarılmayacağını kontrol edin; TTK m. 473/1'in birinci cümlesi bu payların çıkarılmadığı durum üzerine kurulmuştur.
2. Toplantı çağrısını, mektupları ve internet sitesi bildirimini azaltmanın sebepleri, amacı ve yöntemiyle hazırlayın ve yönetim kurulu raporunu düzenleyin (TTK m. 473/1).
3. Oyları, TTK m. 473/3'ün uyguladığı TTK m. 421/3'teki sermayenin yüzde yetmiş beşi eşiğine göre sayın.
4. Azaltmaya rağmen alacaklıların haklarını tamamen karşılayacak aktifin şirkette kaldığını belgeleyin (TTK m. 473/2) ve TTK m. 332 uyarınca yürürlükteki en az sermaye tutarını kontrol edin (TTK m. 473/5).
5. Yedişer gün arayla üç ilanı, internet sitesi bildirimini ve bilinen alacaklılara mektupları, ardından üçüncü ilandan itibaren iki aylık süreyi planlayın (TTK m. 474/1); azaltma zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığı kapatıyor ve bu açıklar oranında yapılıyorsa, yönetim kurulunun TTK m. 474/2 uyarınca alacaklıları çağırmaktan ve haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından vazgeçip vazgeçmediğini kayda geçirin.
6. Sermayeyi ancak alacaklılara verilen süre sona erdikten ve beyan edilen alacakları ödedikten veya teminat altına aldıktan sonra azaltın (TTK m. 475/1) ve tescil için gereken belgeleri bir araya getirin (TTK m. 475/4).

Sıkça sorulan sorular