Şirket Bölünmesi: Tam ve Kısmi Bölünme, Bölünme Sözleşmesi veya Planı, Alacaklılara Teminat, Ortakların Kararı ve Tescil (TTK 159-179)

Tek bir Türk şirketinin içinde iki ayrı işletmeyi yürüten bir grup, yollarını ayırmak isteyen ortak girişim ortakları, şirketin yalnızca bir iş kolunu satın almak isteyen bir yatırımcı: bu durumların her birinde soru aynıdır. Aktifler ve pasifler, tek tek satılmadan nasıl ayrılacaktır? 6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK6102 sayılı Türk Ticaret KanunuTTK, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'dur: tacirleri, şirketleri, kıymetli evrakı, sigortayı ve taşımayı düzenler. Şirketler ve ticari işler için ne anlama geldiğini burada bulun.Sözlük → (TTK) bunun için özel bir araç sunar: bölünme. Bölünmeyle bir şirketin aktif ve pasif malvarlığının bölümleri bir bütün olarak bir veya birden fazla başka şirkete geçer; karşılığında ortaklar ya da şirketin kendisi pay alır. Bu rehber; Kanunun tanıdığı iki bölünme türünü (tam ve kısmi bölünme), bu yola hangi şirketlerin başvurabileceğini, yönetim organının hazırlaması gereken belgeleri, iki aylık inceleme süresini, alacaklıların korunmasını ve adımların hangi sırayla atılması gerektiğini, aranan nisapları, hizmet sözleşmelerinin akıbetini, bölünmenin hüküm doğurduğu anı, ortakların başvurabileceği davaları ve bölünmeye katılanların sorumluluğunu açıklar. Türk şirketlerinin yabancı ortakları ve yöneticileri ile onların danışmanları için yazılmıştır.

1. Bölünme Nedir: Tam ve Kısmi Bölünme

Bölünme, Ticaret Kanununun birleşme ve tür değiştirme ile birlikte düzenlediği üç yeniden yapılanma aracından biridir: TTK m. 134 ile 194 arasındaki hükümler üçüne de uygulanır (TTK m. 134/1); diğer kanunların TTK m. 135-194'e aykırı olmayan hükümleri saklıdır (TTK m. 134/2). Kanun, TTK m. 159/1'de iki bölünme türünü birbirinden ayırır.

Tam bölünme

Tam bölünmede şirketin tüm malvarlığı bölümlere ayrılır ve diğer şirketlere devrolunur. Bölünen şirketin ortakları, devralan şirketlerin paylarını ve haklarını iktisap eder. Tam bölünüp devrolunan şirket sona erer ve unvanı ticaret sicilinden silinir (TTK m. 159/1-a). Kanun bu durumda ayrı bir tasfiye öngörmez: devreden şirket ticaret siciline tescille birlikte infisah eder ve envanterdeki aktif ve pasifler tescil anında devralan şirketlere geçer (TTK m. 179/3-4). Böylece şirketin işletmesi sona ermez, devralan şirketlerin bünyesinde sürer.

Kısmi bölünme

Kısmi bölünmede şirketin malvarlığının bir veya birden fazla bölümü diğer şirketlere devrolunur ve bölünen şirket varlığını sürdürür. TTK m. 159/1-b iki seçeneğe izin verir: ya bölünen şirketin ortakları devralan şirketlerin paylarını ve haklarını iktisap eder ya da bölünen şirket, devredilen malvarlığı bölümlerinin karşılığında devralan şirketlerdeki payları ve hakları elde ederek yavru şirketini oluşturur. İkinci seçenek, bir iş kolunu satış yapmadan bir yavru şirkete taşımanın yoludur.

Mevcut ya da yeni kurulacak şirkete devir

Devralan şirket zaten var olabilir ya da bölünme çerçevesinde kurulabilir. Bu fark, temel belgenin adını belirler: mevcut şirketlere devirde yönetim organları bir bölünme sözleşmesi yapar; yeni kurulacak şirketlere devirde devreden şirketin yönetim organı bir bölünme planı düzenler (TTK m. 166/1-2). Bölünme çerçevesinde yeni bir şirket kurulursa, TTK'nın ve Kooperatifler Kanununun kuruluşa ilişkin hükümleri uygulanır; ancak sermaye şirketlerinin kurulmasında kurucuların asgari sayısına ve ayni sermaye konulmasına ilişkin hükümler uygulanmaz (TTK m. 164).

2. Hangi Şirketler Bölünebilir ve Paylar Nasıl Korunur (TTK 160-163)

Kanun bölünmeyi şirket türüne göre sınırlar: sermaye şirketleri ve kooperatifler, sermaye şirketlerine ve kooperatiflere bölünebilir (TTK m. 160/1). TTK'ya göre anonim şirket, limited şirket ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirket sermaye şirketidir (TTK m. 124/2). Kollektif ve komandit şirket bir şahıs şirketidir; bu sayımda yer almadığından bölünme yoluna başvuramaz.

Ortaklık paylarının sürekliliği

Tam ve kısmi bölünmede şirket payları ve hakları TTK m. 140 uyarınca korunur (TTK m. 161/1). TTK m. 140'a göre ortaklar, mevcut paylarını karşılayacak değerde pay ve hak isteme hakkına sahiptir; değişim oranı belirlenirken, tahsis edilen payların gerçek değerinin onda birini aşmamak şartıyla nakdî bir denkleştirme ödenebilir.

Oranların korunduğu ve korunmadığı bölünme

TTK m. 161/2 iki tahsis yöntemini birbirinden ayırır. Devreden şirketin ortaklarına bölünmeye katılan tüm şirketlerde mevcut payları oranında pay tahsis edilirse bölünme oranların korunduğu bölünmedir. Ortaklara bazı veya tüm şirketlerde mevcut paylarının oranına göre değişik oranda pay tahsis edilirse bölünme oranların korunmadığı bölünmedir. İki ortak grubunun her biri kendi işletmesini alarak ayrılmasına imkân veren, oranların korunmadığı bölünmedir; Kanun bunun için çok daha yüksek bir nisap arar (bölüm 5).

Sermayeye ilişkin kurallar

Bölünme sebebiyle devreden şirketin sermayesi azaltılırsa, sermayenin azaltılmasına ilişkin TTK m. 473, 474 ve 592 hükümleri uygulanmaz (TTK m. 162). Devralan şirket, devreden şirketin ortaklarının haklarını koruyacak miktarda sermayesini artırır; ayni sermaye konulmasına ilişkin hükümler uygulanmaz ve kayıtlı sermaye sisteminde tavan müsait olmasa bile tavan değiştirilmeden sermaye artırılabilir (TTK m. 163).

3. Belgeler: Sözleşme veya Plan, Bölünme Raporu ve Ara Bilanço (TTK 165-170)

Bölünme sözleşmesi veya bölünme planı yazılı olmalı ve genel kurul tarafından TTK m. 173 uyarınca onaylanmalıdır (TTK m. 166/3). TTK m. 167, sözleşmenin veya planın özellikle neleri içermesi gerektiğini sayar:

• bölünmeye katılan şirketlerin ticaret unvanları, merkezleri ve türleri;
• aktif ve pasif malvarlığının bölümlere ayrılması ve tahsisi ile taşınmazları, kıymetli evrakı ve maddi olmayan malvarlığını teker teker gösteren liste;
• payların değişim oranı ve gereğinde ödenecek denkleştirme tutarı ile devralan şirketin intifa senedi, oydan yoksun pay ve özel hak sahiplerine tahsis ettiği haklar;
• şirket paylarının değişim tarzı, payların bilanço kârına hangi tarihten itibaren hak kazanacağı ve devreden şirketin işlemlerinin hangi tarihten itibaren devralan şirketin hesabına yapılmış kabul edileceği;
• yönetim organlarının üyelerine, müdürlere, yönetim hakkına sahip kişilere ve denetçilere tanınan özel menfaatler;
• bölünme sonucu devralan şirketlere geçen iş ilişkilerinin listesi.

Tahsis edilmeyen aktif ve pasifler

Bir bölünme sözleşmesinde bazı malvarlığı konuları gözden kaçabilir. TTK m. 168 bunun cevabını verir: tam bölünmede tahsisi yapılmayan malvarlığı üzerinde, devralan şirketlere geçen net aktif malvarlığının oranına göre devralan tüm şirketlerin paylı mülkiyet hakkı doğar; kısmi bölünmede ise söz konusu malvarlığı devreden şirkette kalır (TTK m. 168/1); bu hüküm alacaklara ve maddi olmayan malvarlığı haklarına da kıyasen uygulanır (TTK m. 168/2). Tam bölünmede, hiçbir şirkete tahsis edilmeyen borçlardan bölünmeye katılan şirketler müteselsilen sorumludur (TTK m. 168/3).

Bölünme raporu

Yönetim organları ayrı ayrı veya ortak olarak yazılı bir bölünme raporu hazırlar (TTK m. 169/1). Rapor; bölünmenin amacını ve sonuçlarını, bölünme sözleşmesini veya planını, değişim oranını ve denkleştirmeyi, değerlemenin özelliklerini, varsa ek ödeme ve kişisel edim yükümlülüklerini, şirket türlerinin farklılığından doğan yükümlülükleri, bölünmenin işçiler üzerindeki etkilerini ve varsa sosyal planı ve bölünmenin alacaklılar üzerindeki etkilerini açıklar (TTK m. 169/2). Küçük ve orta ölçekli şirketler rapordan ancak tüm ortakların onayıyla vazgeçebilir (TTK m. 169/4).

Ara bilanço

Bilanço günü ile bölünme sözleşmesinin imzalanması veya bölünme planının düzenlenmesi arasında altı aydan fazla zaman geçmişse ya da malvarlığında önemli değişiklikler olmuşsa ara bilanço çıkarılır; fiziki envanter çıkarılması gerekmez (TTK m. 165).

Denetim şartı yok

Bölünme belgelerinin denetimini öngören TTK m. 170, 2012 yılında yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle yürürlükteki Kanun, sözleşmenin, planın veya raporun bir denetçi tarafından incelenmesini aramaz.

4. İki Aylık İnceleme Hakkı ve Malvarlığındaki Değişiklikler (TTK 171-172)

Bölünmeye katılan her şirket, genel kurul kararından iki ay önce şu belgeleri merkezinde ortakların incelemesine sunar (TTK m. 171/1): bölünme sözleşmesi veya bölünme planı, bölünme raporu, son üç yılın finansal tabloları ve yıllık faaliyet raporları ve varsa ara bilançolar. Halka açık anonim şirketlerde belgeler ayrıca Sermaye Piyasası Kurulunun uygun gördüğü yerlerde de incelemeye sunulur.

Ortaklar belgelerin kopyalarını isteyebilir ve bunlar için bedel veya gider istenemez (TTK m. 171/3). Şirketler inceleme hakkına işaret eden bir ilanı Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yayımlar; sermaye şirketleri bu ilanı ayrıca internet sitelerinde de yayımlar (TTK m. 171/4). Küçük ve orta ölçekli şirketler inceleme hakkından ancak tüm ortakların onayıyla vazgeçebilir (TTK m. 171/2).

Karardan önce ortaya çıkan önemli değişiklikler

Sözleşmenin imzalanması ile genel kurul arasında bir şirketin malvarlığında önemli bir değişiklik olursa TTK m. 150 kıyasen uygulanır (TTK m. 172): yönetim organı kendi genel kurulunu ve diğer şirketleri yazılı olarak bilgilendirir ve sözleşmenin değiştirilmesinin veya bölünmeden vazgeçilmesinin gerekip gerekmediği incelenir.

5. Alacaklıların Korunması, Adımların Sırası ve Nisaplar (TTK 173-177)

Bölünme borçları, onları doğuran şirketten başka şirketlere taşır; bu yüzden Kanun alacaklıları ortaklar oy kullanmadan önce korur. Adımların sırası önemlidir.

1. Alacaklılara çağrı. Alacaklılar, Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde yedişer gün aralıklarla üç defa yayımlanan ilanlarla (sermaye şirketlerinde ayrıca internet sitesinde) alacaklarını bildirmeye ve teminat istemeye çağrılır (TTK m. 174).
2. Üç ay içinde teminat. İlanların yayımından itibaren üç ay içinde istemde bulunan alacaklıların alacakları teminat altına alınır (TTK m. 175/1). Şirket, alacağın bölünme yüzünden tehlikeye düşmediğini ispat ederse teminat yükümü ortadan kalkar (TTK m. 175/2); diğer alacaklılar zarara uğramayacaksa şirket teminat göstermek yerine borcu ödeyebilir (TTK m. 175/3).
3. Ancak bundan sonra karar. Yönetim organları bölünme sözleşmesini veya planını, TTK m. 175'teki teminatın sağlanmasından sonra genel kurula sunar (TTK m. 173/1).

Nisaplar

Onama kararı TTK m. 151'in birinci, üçüncü, dördüncü ve altıncı fıkralarındaki nisaplarla alınır (TTK m. 173/2). Anonim şirkette bu, esas veya çıkarılmış sermayenin çoğunluğunu temsil etmek şartıyla genel kurulda mevcut oyların dörtte üçü; limited şirkette ise sermayenin en az dörtte üçünü temsil eden paylara sahip bulunmaları şartıyla tüm ortakların dörtte üçünün oyları demektir (TTK m. 151/1-a, c). İşletme konusu değişiyorsa şirket sözleşmesinin değiştirilmesi için gerekli nisap da aranır (TTK m. 151/6). Oranların korunmadığı bölünmede eşik belirgin biçimde yükselir: devreden şirketteki onama kararı için oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanının oyu gerekir (TTK m. 173/3).

Diğer şirketlerin ikinci derecede müteselsil sorumluluğu

Teminat, alacaklıların tek güvencesi değildir. Borcun tahsis edildiği şirket (birinci derecede sorumlu şirket) borcu ödemezse, bölünmeye katılan diğer şirketler ikinci derecede ve müteselsilen sorumludur (TTK m. 176/1). Bu şirketler ancak alacak teminat altına alınmamışsa ve birinci derecede sorumlu şirket iflas etmiş, konkordato süresi almış, hakkında kesin aciz vesikası verilmesinin şartları doğmuş, merkezini yurt dışına taşımış ve artık Türkiye'de takip edilemez olmuş ya da yurt dışındaki merkezini değiştirmiş ve bu yüzden takibi önemli derecede güçleşmişse takip edilebilir (TTK m. 176/2). Devreden şirketin borçlarından kişisel olarak sorumlu olan ortakların sorumluluğu, ilandan önce doğmuş veya doğuran sebebi ilandan önce oluşmuş borçlar bakımından devam eder; bu istemler ilan tarihinden itibaren üç yıl geçince zamanaşımına uğrar, alacak ilandan sonra muaccel olursa zamanaşımı muacceliyet tarihinden başlar (TTK m. 177'nin atfıyla TTK m. 158).

6. İşçiler, Tescil ve Bölünmenin Hükümleri (TTK 178-179)

Bölünme sözleşmesinde veya planında listelenen iş ilişkileri devralan şirkete geçer. TTK m. 178/1 uyarınca işçilerle yapılan hizmet sözleşmeleri, işçi itiraz etmediği takdirde, devir gününe kadar bu sözleşmeden doğan bütün hak ve borçlarla devralana geçer. İşçi itiraz ederse hizmet sözleşmesi kanuni işten çıkarma süresinin sonunda sona erer (TTK m. 178/2). Eski işveren ile devralan, işçinin bölünmeden önce muaccel olmuş alacakları ile sözleşmenin sona ereceği tarihe kadar muaccel olacak alacaklarından müteselsilen sorumludur (TTK m. 178/3); işçiler bu alacakların teminat altına alınmasını isteyebilir (TTK m. 178/5).

Tescil

Bölünme onaylanınca yönetim organı bölünmenin tescilini ister (TTK m. 179/1); kısmi bölünme sebebiyle devreden şirketin sermayesinin azaltılması gerekiyorsa buna ilişkin esas sözleşme değişikliği de tescil ettirilir (TTK m. 179/2). Belirleyici anı iki kural gösterir:

• Bölünme ticaret siciline tescille geçerlilik kazanır ve tescil anında envanterde yer alan bütün aktifler ve pasifler devralan şirketlere geçer (TTK m. 179/4).
• Tam bölünmede devreden şirket ticaret siciline tescil ile birlikte infisah eder (TTK m. 179/3).

Bölünmeyi malvarlığı satışından ayıran, tescille gerçekleşen bu geçiştir: bölümler, her malvarlığı unsuru için ayrı devir işlemi yapılmaksızın bir bütün olarak geçer.

7. Ortakların Davaları ve Sorumluluk (TTK 191-193)

Ortaklara iki dava yolu açıktır ve ikisi de kısa sürelere bağlıdır.

Denkleştirme akçesi davası (TTK m. 191)

Şirket payları veya hakları gereği gibi korunmamışsa ya da ayrılma karşılığı uygun belirlenmemişse her ortak, kararın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesinde ilanından itibaren iki ay içinde, bölünmeye katılan şirketlerden birinin merkezinin bulunduğu yerdeki asliye ticaretAsliye ticaret mahkemesiTicari davalara bakan özel görevli ilk derece mahkemesiTicari davalarla ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerine bakan mahkeme; aksine hüküm yoksa dava değerine bakılmaksızın görevlidir.Sözlük → mahkemesinden uygun bir denkleştirme akçesi saptanmasını isteyebilir (TTK m. 191/1). Bu akçe için TTK m. 140/2'deki onda bir sınırı uygulanmaz; karar aynı hukuki durumdaki bütün ortaklar hakkında hüküm doğurur; giderler devralan şirkete aittir, ancak mahkeme bunları kısmen veya tamamen davacıya yükleyebilir; dava bölünmenin geçerliliğini etkilemez.

İptal davası (TTK m. 192)

TTK m. 134-190 hükümleri ihlal edilmişse, karara olumlu oy vermemiş ve bunu tutanağa geçirmiş ortaklar ilandan, ilan gerekmiyorsa tescil tarihinden itibaren iki ay içinde iptal davası açabilir (TTK m. 192). Bölünmeye ilişkin işlemlerde herhangi bir eksiklik varsa mahkeme taraflara bunun giderilmesi için süre verir; hukuki sakatlık verilen süre içinde giderilemiyorsa veya giderilememişse kararı iptal eder ve gerekli önlemleri alır (TTK m. 192/3).

Bölünmeye katılanların sorumluluğu

Bölünme işlemine herhangi bir şekilde katılmış bütün kişiler şirketlere, ortaklara ve alacaklılara karşı kusurlarıyla verdikleri zararlardan sorumludur (TTK m. 193/1); TTK m. 202-208, 555, 557 ve 560'taki genel sorumluluk hükümleri saklıdır (TTK m. 193/3). Şirketler topluluğuna ilişkin hükümler içinde TTK m. 202/4 de birleşme, bölünme ve tür değiştirmede pay sahiplerine ve ortaklara tanınmış bulunan diğer hakların saklı olduğunu belirtir.

8. Karşılaştırma: Tam Bölünme ve Kısmi Bölünme

İki tür arasında seçim yapmadan önce ortaklar, hangi malvarlığı unsurlarının, sözleşmelerin ve çalışanların hangi işletmeye ait olduğunu ayrıntılı olarak belirlemelidir; çünkü bölünme sözleşmesi veya planı taşınmazları, kıymetli evrakı, maddi olmayan malvarlığını ve devralan şirketlere geçen iş ilişkilerini tek tek göstermek zorundadır (TTK m. 167). İşlem ortak gruplarını birbirinden ayırmayı amaçlıyorsa, ilk sınanması gereken soru oranların korunmadığı bölünme için aranan yüzde doksan eşiğidir (TTK m. 173/3).

Sıkça sorulan sorular