Türk Ticari Sözleşmesinde Uygulanacak Hukuku ve Yetkili Mahkemeyi Seçmek: Yabancı İşletmeler İçin Rehber

Türkiye'ye bağlantılı çoğu sınır ötesi ticari sözleşmede, uygulanacak yabancı bir hukuku ve yabancı bir mahkemeyi ya da tahkim yerini seçmekte serbestsiniz — ve Türk hukuku bu seçime kural olarak saygı gösterir. Bu serbestlik gerçektir, ancak sınırsız değildir: bazı emredici Türk kuralları sözleşmeniz ne derse desin uygulanır, bazı yerel uyuşmazlıklar yurt dışına gönderilemez ve yabancı bir mahkeme kararı ya da hakem kararı, ancak bir Türk mahkemesi tanıyıp tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → ettikten sonra Türkiye'de işinize yarar hale gelir. Bu rehber, bu hükümleri nasıl iyi kaleme alacağınızı, sınırların nerede olduğunu ve sözleşmenizi karşı tarafın mal varlığının gerçekte bulunduğu yerde icra edilebilir tutmanın yollarını açıklar.

Kısa Yanıt: Genellikle Seçebilirsiniz, Ama Sınırlar İçinde

Sözleşmenizde gerçek bir yabancılık unsuru varsa — yabancı bir taraf, sınır ötesi ifa, başka bir para biriminde ödeme ya da yurt dışındaki mal varlığı gibi — Türk milletlerarası özel hukuku, tarafların sözleşmeye hangi ülkenin hukukunun uygulanacağına ve uyuşmazlıkların nerede çözüleceğine karar vermesine izin verir. Çıkış noktası irade serbestisidir (taraf özerkliği): seçiminize saygı gösterilir.

Bu serbestliği üç sınır biçimlendirir ve rehberin geri kalanı her birini tek tek ele alır:

• Emredici kurallar ve kamu düzeni seçtiğiniz hukuku bertaraf edebilir (aşağıda ele alınmıştır).
• Yetki — yabancı bir mahkeme üzerinde anlaşmak, uygulanacak hukuk üzerinde anlaşmakla aynı şey değildir ve bazı uyuşmazlıklar Türkiye'de kalmak zorundadır.
• Tenfiz — karşı tarafın parası ve mal varlığı Türkiye'deyse, yurt dışında kazanmak işin yalnızca yarısıdır.

Bu üçünü tasarı aşamasında uyumlu hale getirmek, ticari sözleşmelerin hazırlanması ve incelenmesi alanındaki çalışmamızın temelini oluşturur. Hükümler kısadır; sonuçları değil.

Uygulanacak Hukuk: Ne Zaman Yabancı Bir Hukuku Seçebilirsiniz

Uygulanacak hukuk (bazen tatbiki hukuk ya da hukuk seçimi olarak da anılır), sözleşmenizi hangi ülkenin maddi kurallarının yorumlayacağına karar verir — borçların nasıl okunacağı, ihlalin ne zaman gerçekleştiği, hangi yaptırımların uygulanacağı ve zararın nasıl hesaplanacağı. MÖHUKMÖHUK5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında KanunYabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu ve yabancı kararların tanınıp tenfiz edileceğini düzenleyen kanun.Sözlük → m. 24 uyarınca, tarafların açık seçimi önce gelir.

Türk hukukunun iki özelliği, yabancı işletmeleri çoğu kez şaşırtır ve her ikisi de onların lehinedir:

• Bağlantı şartı yoktur. Seçilen hukuk ile işlem arasında bir bağ bulunması gerekmez. Bir Alman satıcı ile bir Türk alıcı, tedarik sözleşmelerine İngiliz hukukunun uygulanmasını seçebilir; başka hiçbir unsur İngiltere'ye dokunmasa bile. Önemli olan seçimin kendisidir.
• Kısmi ve sonradan değiştirilen seçim mümkündür. Taraflar sözleşmenin tamamı için ya da ilke olarak bir kısmı için bir hukuk seçebilir ve üçüncü kişilerin hakları zarar görmemek kaydıyla, uygulanacak hukuku sonradan değiştirmeyi kararlaştırabilir.

Hiç seçim yapmazsanız, MÖHUK m. 24 sözleşmeye karakteristik edimi yerine getiren tarafın hukukunu, ya da daha geniş anlamda sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuku uygulamaya yönelir. Bir uluslararası satışta bu çoğu kez satıcının hukukudur — ama bir tamamlayıcı kurala dayanmak, kilitleyebileceğiniz bir kesinlikten vazgeçmek demektir.

Türk Emredici Kuralları Seçiminizi Ne Zaman Bertaraf Eder

Yabancı bir hukuku seçmek, her Türk kuralını devre dışı bırakmaz. Bazı kurallar, Türk hukuk düzeninin pazarlığa açık görmediği menfaatleri koruduğu için, uygulanacak hukuktan bağımsız olarak doğrudan uygulanır. Bunlara doğrudan uygulanan kurallar denir ve yanlarında kamu düzeni istisnası yer alır.

Ticari uygulamada, seçtiğiniz hukuku bertaraf etme ya da sınırlama olasılığı en yüksek alanlar şunlardır:

• Rekabet hukuku. Rekabetin Korunması Hakkında Kanun No. 4054, sözleşmeye hangi hukuk uygulanırsa uygulansın, Türkiye'deki pazarları etkileyen davranışlara uygulanır. Yabancı hukuka tabi bir dağıtım ya da lisans sözleşmesinin yine de Türk rekabet kurallarına uyması gerekir.
• Belirli koruyucu rejimler. İlişki Türkiye'ye dokunduğunda, yabancı bir uygulanacak-hukuk kaydı bulunsa dahi, belirli tüketici, iş, acentelik ve döviz ya da sermaye kontrolü kuralları emredici hukuk olarak uygulanabilir.
• Kamu düzeni. Bir Türk mahkemesinin temel Türk hukuk ilkeleriyle açıkça bağdaşmaz gördüğü bir yabancı-hukuk sonucu, bu gerekçeyle bertaraf edilebilir.

Yetki: Mahkemeyi Seçmek (ve Türkiye'de Neyin Kaldığı)

Uygulanacak hukuk ile yetki farklı seçimlerdir ve bunları karıştırmak sık görülen bir sözleşme hatasıdır. Uygulanacak hukuk, esasa hangi kuralların karar vereceğini söyler; yetki ise davaya hangi mahkemenin bakacağını. İngiliz hukukunu ama bir Türk mahkemesini, ya da Türk hukukunu ama yabancı bir mahkemeyi seçebilirsiniz — bunlar ayrı işler gören ayrı hükümlerdir.

Türk usul hukuku yetki sözleşmelerini tanır. İç uyuşmazlıklarda taraflar, kesin yetkinin söz konusu olmadığı işlerde, yetkili bir Türk mahkemesi üzerinde yazılı olarak anlaşabilir; bu, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMKHMK6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri KanunuTürkiye'de bir hukuk davasının nasıl yürüdüğünün kural kitabı — hangi mahkeme, hangi adım, hangi süre, hangi delil.Sözlük →, No. 6100, m. 17) uyarınca mümkündür. Uluslararası uyuşmazlıklarda ise MÖHUK, yine sınırlara tabi olmak kaydıyla, tarafların yabancı bir ülkenin mahkemelerine yetki tanımasına izin verir.

Bazı konular yurt dışına gönderilemez. Türkiye'deki taşınmazlar üzerindeki haklara ilişkin uyuşmazlıklar, Türk ticaret siciline bağlı belirli işler, Türkiye'de bulunan icra takipleri ve münhasır Türk yetkisinin söz konusu olduğu diğer alanlar, kaydınız ne derse desin Türk mahkemelerinde kalır. Olağan ticari talepler için — tedarik, hizmet, dağıtım, yabancılık unsuru taşıyan ortaklık düzenlemeleri — bir yabancı-mahkeme kaydı genellikle geçerlidir.

Mahkeme Seçimi ile Tahkim Şartı Karşılaştırması

Türkiye'ye dokunan sınır ötesi sözleşmelerde, yabancı bir mahkeme ile tahkim arasındaki seçim çoğu kez sözleşmenin tamamındaki en sonuç doğuran hükümdür — çünkü bir zaferi ne kadar kolayca tahsil edilen paraya çevirebileceğinize karar verir.

Türkiye'de Tahkim

Tahkim, tarafların, kararı (hakem kararı) bağlayıcı olan hakemler atadığı özel bir uyuşmazlık çözüm sürecidir. Türkiye'de yer alan, yabancılık unsuru taşıyan uluslararası ticari tahkim, özel bir kanunla düzenlenir.

Sınır Ötesi Anlaşmalarda Tahkim Neden Çoğu Kez Öne Çıkar

• Daha kolay sınır ötesi tenfiz. Yabancı bir hakem kararı Türkiye'de, ret için dar ve öngörülebilir gerekçeler belirleyen New York Sözleşmesi aracılığıyla tenfiz edilir (bir sonraki bölüme bakın). Yabancı bir mahkeme kararı ise, sağlanması daha zor olabilen bir karşılıklılık (mütekabiliyet) şartı içeren MÖHUK'un tanıma rejimi aracılığıyla tenfiz edilir.
• Tarafsız forum. Hiçbir taraf diğerinin kendi sahasında dava yürütmez; bu, çoğu kez her iki tarafın da tercih ettiği bir durumdur.
• Gizlilik ve uzman hakemler — teknik ya da sektöre özgü uyuşmazlıklar için.

Bir Mahkeme Kaydının Hâlâ Size Uygun Olabileceği Durumlar

• Tahkim maliyetinin orantısız kaldığı, daha küçük ya da daha yerel ağırlıklı anlaşmalar.
• Hızlı geçici hukuki koruma (ihtiyati tedbir) gerektiren ya da Türkiye içindeki icra tedbirlerine ağırlıklı olarak dayanmayı beklediğiniz davalar; bu hâllerde Türk mahkemeleri zaten doğrudan işin içindedir.

Yabancı Mahkeme Kararının Türkiye'de İcrası (Tanıma / Tenfiz)

Yabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de kendiliğinden bir hukuki etkisi yoktur. Örneğin bir Londra ya da New York kararına dayanarak Türk bir karşı tarafın mal varlığına el koyabilmenizden önce, bir Türk mahkemesinin önce ayrı bir yargılamada o kararı tanıması (tanımaTanımaYabancı mahkeme kararının Türkiye'de tanınmasıYabancı bir mahkeme kararını Türkiye'de delil ve kesin hüküm olarak geçerli kılan mahkeme kararı — tek başına icra yetkisi vermez.Sözlük →) ya da icrasına karar vermesi (tenfiz) gerekir.

Bir Türk mahkemesinin denetlediği temel koşullar şunları içerir:

• Karşılıklılık (mütekabiliyet). Türkiye ile kararı veren mahkemenin ülkesi arasında — bir andlaşmaya, bir kanun hükmüne ya da fiilî uygulamaya dayalı — karşılıklılık bulunmalıdır. Bu, kararı en çok yönlendiren şartlardan biridir ve büyük ölçüde ülkeye özgüdür.
• Kesinleşme. Yabancı karar, verildiği ülkenin hukukuna göre kesinleşmiş ve icra edilebilir olmalıdır.
• Kamu düzeni. Karar, Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmamalıdır.
• Savunma hakkı. Davalı, yabancı mahkemede dinlenilmek için gereken uygun fırsattan yoksun bırakılmamış olmalıdır.
• Münhasır Türk yetkisinin bulunmaması. Konu, Türk mahkemelerinin münhasır (kesin) yetkisine ayrılmış bir konu olmamalıdır.

Mahkeme esası yeniden ele almadığı için, tanıma davasını uyuşmazlığı yeniden yargılatmak için kullanamazsınız — ancak yukarıdaki koşullar, kararlı bir borçluya direnmek için birkaç açık kapı bırakır. İşte tam da bu risk yüzünden, Türkiye tarafında mal varlığı bulunan birçok işletme tahkimi tercih eder.

Yabancı Hakem Kararının İcrası (New York Sözleşmesi)

Yabancı hakem kararları, Türkiye'de yabancı mahkeme kararlarına göre daha elverişli bir tenfiz yolundan yararlanır ve bu, hüküm tasarımında çoğu kez belirleyici etkendir.

Bir mahkeme kararına kıyasla pratik avantajlar şunlardır:

• Aynı türden genel bir karşılıklılık engeli yoktur. Tenfizi, mahkeme kararları için gereken olaydan olaya karşılıklılık incelemesi yerine, çok sayıda üye devlet tarafından uygulanan Sözleşme çerçevesi yönetir.
• Dar ret gerekçeleri. Bir Türk mahkemesi tenfizi yalnızca Sözleşme'nin izin verdiği belirli temellerle reddedebilir — örneğin geçersiz bir tahkim anlaşması, tarafın davasını sunma hakkının elinden alınması, kararın tahkim talebinin kapsamını aşması ya da Türk kamu düzeniyle çelişmesi.
• Esasın incelenmemesi. Mahkeme kararlarında olduğu gibi, mahkeme kimin haklı olduğuna yeniden karar vermez; sınırlı koşulları denetler ve tenfiz eder.

Tanınmış bir karara ya da tenfiz edilebilir bir hakem kararına sahip olduğunuzda, fiilî tahsil Türk icra takibiİcra takibiİcra dairesi eliyle yürütülen alacak takibiBir alacağın tahsili için İcra Dairesi üzerinden başlatılan, çoğu hâlde önce dava kazanmayı gerektirmeyen devlet eliyle yürüyen takip.Sözlük → üzerinden ilerler. İşte o aşama — kâğıt üzerindeki zaferi paraya çevirme aşaması — alacak tahsili ve icra alanındaki çalışmamızın devreye girdiği yerdir.

Gerçekten Ayakta Kalan Bir Hüküm Kaleme Almak

Uyuşmazlık çözümü ve uygulanacak hukuk hükümleri genellikle müzakere edilen son şey, bir şeyler ters gittiğinde ise sınanan ilk şeydir. Birkaç ilke, Türkiye bağlantılı bir anlaşmada bu hükümleri sağlam tutar:

• İki seçimi açıkça ayırın. Uygulanacak hukuk için bir cümle, forum için bir hüküm. "[Ülkenin] hukuku ve mahkemeleri" ifadesinin belirsiz biçimde çifte görev görmesine izin vermeyin.
• Forumu paranın bulunduğu yere uydurun. Tahsil Türk mal varlığına karşı gerçekleşecekse, tahkimi (New York Sözleşmesi) yabancı bir mahkemeye (MÖHUK karşılıklılığı) karşı bilinçli biçimde tartın.
• İstisnalara saygı gösterin. Taşınmaz, sicil ve diğer münhasır-Türk konularını herhangi bir yabancı-forum hükmünün dışında tutun; aksi hâlde hüküm bu noktalarda geçersiz olur.
• Emredici kuralları öngörün. Türk rekabet, acentelik, iş ya da tüketici kurallarının her hâlükârda uygulanacağı yerlerde, yabancı hukukun bunları bertaraf edeceğini varsaymak yerine sözleşmeyi uyumlu olacak şekilde kurun.
• Tahkim ayrıntılarını belirtin. Tahkim yeri, kurum ve kurallar, dil, hakem sayısı — bunların hiçbirini tesadüfe bırakmayın.
• Şirket temsil yetkisini doğru kurun. İmza atanın şirketi bağlama yetkisine sahip olduğunu teyit edin; gereken şirket yetkisi olmadan imzalanan yetki hükümlerine itiraz edilebilir.

Sözleşmenin arkasındaki tüzel kişiliğin yapısı da önemlidir — sorumluluk, imza yetkileri ve bir uyuşmazlığın ne kadar temiz biçimde açılabileceği hep bundan kaynaklanır; nitekim şahıs işletmesi ile limited şirket arasında seçim yapma rehberimiz bunu açıklar. Türkiye'ye bağlantılı sınır ötesi bir ticari sözleşme müzakere ediyorsanız, ekibimiz uygulanacak hukuk, yetki ve tenfiz hükümlerinizi imzalamadan önce baskı testinden geçirebilir. Taslağınızı İngilizce konuşan Türk avukatlarla incelemek için Lexin Legal ile iletişime geçin.

Sıkça sorulan sorular