Türkiye'de Ticari Sözleşmeler: Yabancı Şirketler İçin Rehber
Türk bir tarafla yapılan ticari sözleşme, bir taraf açık bir öneride bulunup diğer taraf bunu kabul ettiği anda bağlayıcı hâle gelir — Türk hukuku, bir sözleşmenin var olması için kural olarak imzalı bir kâğıt aramaz. Çerçeve iki temel kanundan gelir: Türk Borçlar Kanunu No. 6098 (sözleşmelerin genel kanunu) ile Türk Ticaret Kanunu No. 6102 (tacirler arasındaki ilişkileri düzenleyen kanun). Bu rehber, bir sözleşmenin nasıl kurulduğunu, yazılı şeklin ne zaman gerektiğini, hangi dilin kullanılacağını, en önemli hükümleri ve bir anlaşmazlık Türk mahkemesine taşındığında bir anlaşmayı icra edilebilir kılan unsurları açıklar.
Türkiye'de bağlayıcı bir sözleşme nasıl kurulur
Türk Borçlar Kanunu No. 6098 (Türk Borçlar Kanunu, ülkenin sözleşmelere ilişkin genel kanunu) uyarınca bir sözleşme, tarafların karşılıklı iradelerini uygun şekilde açıkladıkları anda meydana gelir. Uygulamada bu, bir önerinin (belirli şartlarla bağlanmaya yönelik açık bir teklif) bir kabul ile (bu şartlara koşulsuz bir "evet" ile) karşılanması anlamına gelir. Öneri ve kabul birbirine uygun düştüğü anda — kimse resmî bir belge imzalamadan önce dahi — elinizde bir sözleşme vardır.
Yabancı şirketleri çoğu zaman şaşırtan iki nokta vardır:
- Sükût kural olarak kabul değildir. Kural olarak bir tarafın olumlu biçimde rıza göstermesi gerekir; sessiz kalmak bir sözleşme kurmaz; ancak aynı taraflar arasındaki yerleşik ticari ilişkiler bunu değiştirebilir.
- Bir öneri, öneriyi yapanı bağlayabilir. Süreli ve kesin bir öneri gönderirseniz, kural olarak o süre geçene kadar önerinizle bağlı kalırsınız. Açıkça bağlayıcı olmayan bir teklif (örneğin bir fiyat listesi veya reklam) ise bağlayıcı bir öneri değil, görüşmeye davet (icaba davet) olarak değerlendirilir.
Hukuki dayanak: Türk Borçlar Kanunu No. 6098 öneriyi, kabulü ve bir önerinin önereni ne zaman bağladığına ilişkin kuralları düzenler. Türk Ticaret Kanunu No. 6102 ise her iki taraf da tacir (tacir) olduğunda bunun üzerine ticarete özgü kurallar ekler — örneğin bir tacirin belirli yazışmalara ne kadar hızlı yanıt vermesi gerektiğine ilişkin karineler gibi.
Sözleşmenin kurulduğu an, bir anlaşmanın var olup olmadığını dahi belirleyebileceğinden, yazışmalarınızda net olmanızda fayda vardır: erken aşama belgelerini açıkça etiketleyin ("bağlayıcı olmayan ön protokol", "görüşme amaçlı taslak") ve bağlayıcı ifadeleri nihai anlaşmaya saklayın.
Sözleşme özgürlüğü — ve sınırları
Türk hukuku sözleşme özgürlüğü (sözleşme özgürlüğü) ilkesini benimser: siz ve karşı taraf, anlaşmanızın içeriğine, kiminle sözleşme yapacağınıza ve hangi şartlarla yapacağınıza karar verebilirsiniz. Bu, yabancı ve Türk şirketlerin kendilerine özgü ticari anlaşmalar kurmasını sağlayan temeldir.
Bu özgürlük sınırsız değildir. Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca bir sözleşme — veya belirli bir hüküm — aşağıdakilere aykırı olduğunda kesin hükümsüz (geçersiz) olabilir:
- Kanunun emredici hükümleri (tarafların aksini kararlaştıramayacağı kurallar);
- Kamu düzeni (kamu düzeni) ve kişilik hakları;
- Ahlâk (genel ahlâk); veya
- İfası imkânsız olan şartlar.
Ticari hayatta iki denetim mekanizması daha önem taşır. Birincisi, Türk Medeni Kanunu'ndaki dürüstlük kuralı (dürüstlük kuralı) her sözleşmenin içinde işler ve hükümlerin nasıl yorumlanacağını ve ifa edileceğini şekillendirir. İkincisi, genel işlem koşulları (bir tarafça önceden hazırlanıp dayatılan standart hükümler) Borçlar Kanunu No. 6098 kapsamında özel bir denetime tabidir ve şaşırtıcı veya tek taraflı standart hükümler yazıldığı şekliyle uygulanmayabilir.
Standart sözleşme şablonunuz başka bir ülke hukuku için hazırlanmışsa, onu Türkiye açısından gözden geçirtin. Başka yerlerde sıradan olan hükümler — geniş cezai şart hükümleri, otomatik yenilenmeler, kapsamlı sorumsuzluk kayıtları — Türk hukukundaki genel işlem koşulları ve dürüstlük kuralı çerçevesinde sınırlandırılabilir veya geçersiz sayılabilir.
Şekil ve yazılılık şartları
Varsayılan kural geniştir: çoğu ticari sözleşme herhangi bir özel şekle bağlı olmaksızın geçerlidir. E-posta yoluyla, imzalı sipariş teyitleriyle veya hatta sözlü olarak kurulan bir anlaşma, Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca bağlayıcı olabilir. Başlangıç noktası şekil serbestisidir.
Ancak bazı işlemler farklıdır. Belirli sözleşme türleri için kanun, geçerlilik şartı olarak yazılı şekil veya daha biçimsel bir adım (örneğin noter önünde düzenlenen resmî bir senet ya da resmî bir sicile tescil) arar. Özel bir şeklin gerekli olduğu ve buna uyulmadığı hâllerde, tarafların ne kararlaştırdığından bağımsız olarak sözleşme geçersiz olabilir. Yabancı yatırımcıların sıkça karşılaştığı tipik örnekler arasında, resmî veya noter işlemlerinin zorunlu olduğu taşınmaz devirleri ile belirli şirketler hukuku işlemleri yer alır.
"Şekil aranmaması" ile "belge gerekmemesi" aynı şey değildir. Bir anlaşmazlık çıktığında, neyin kararlaştırıldığını ispat etmeniz gerekir. Açık ve imzalı yazılı bir sözleşme sizin delilinizdir. Sözlü anlaşmaların ve dağınık e-posta zincirlerinin icrası çok daha zordur; Türk usul hukukunun yazılı delil (senetle ispat) kuralları, yazılı kaydı olmayan tarafın aleyhine işleyebilir.
Pratik sonuç: kanun bir el sıkışmayı kabul edecek olsa bile, ticari anlaşmaları yazılı hâle getirin. Şartları tek bir metinde toplayan, imzalı tek bir sözleşme sizi her iki yönden de korur — şeklin arandığı yerde geçerlilik, aranmadığı yerde ise ispat.
Sözleşme hangi dilde olmalı?
Şirketiniz ile Türk bir taraf arasındaki ticari bir sözleşme İngilizce olarak hazırlanabilir ve kural olarak geçerli ve bağlayıcı olur. Türk özel hukuku, özel hukuk kişisi olan ticari tarafları yalnızca Türkçe sözleşme yapmaya zorlamaz ve sınır ötesi işlerde iki dilli (İngilizce–Türkçe) sözleşmeler yaygındır.
Pratik soru geçerlilik değil, Türk kurumları önünde kullanılabilirliktir:
- Mahkemeler. Türk mahkemeleri yargılamayı Türkçe yürütür. İngilizce bir sözleşmeye dayanarak dava açarsanız, belgeyi mahkemeye sunabilmek için normalde yeminli (onaylı) Türkçe tercüme gerekecektir. Medeni yargılama çerçevesi Hukuk Muhakemeleri Kanunu No. 6100'dür (Hukuk Muhakemeleri Kanunu, hukuk davalarının nasıl yürütüleceğini düzenleyen kurallar).
- Noterler ve kamu makamları. Tescil, sicil ve noter işlemleri tipik olarak Türkçe metin veya onaylı tercüme gerektirir.
Yaygın olarak kullanılan bir çözüm, iki versiyon arasında farklılık olması hâlinde hangi metnin esas alınacağını belirten bir geçerli dil (asıl metin) hükmü içeren iki sütunlu iki dilli sözleşmedir. Bu, anlaşmayı ekibiniz için okunabilir tutarken ileride çıkabilecek tercüme uyuşmazlıklarını da azaltır.
Türkiye'deki faaliyetiniz tüketicilerle veya belirli düzenlemeye tabi taraflarla ilişki kuracaksa, bu özel durumlarda Türkçe belge beklenebilir veya zorunlu olabilir. Yalnızca İngilizce bir şablonu standart hâline getirmeden önce kendi sektörünüze ilişkin durumu teyit edin.
Her ticari sözleşmenin içermesi gereken temel hükümler
Yasal asgari unsurların ötesinde, iyi kurgulanmış bir ticari sözleşme, işler yolunda gittiğinde — ve ters gittiğinde — ne olacağı konusunda net olarak değerini ispatlar. Temel yapı taşları şunlardır:
- Taraflar ve ehliyet. Tam yasal unvanlar, sicil bilgileri ve imza atan kişinin şirketi bağlama yetkisinin bulunduğunun teyidi.
- Konu ve kapsam. Tam olarak neyin tedarik, teslim veya ifa edileceği.
- Bedel ve ödeme. Tutar, para birimi, ödeme zamanı, vergiler ve neyin temerrüt (geç ödeme) sayılacağı. Türkiye'de belirli yurt içi sözleşmelerin para birimini kısıtlayan kurallar bulunduğunu unutmayın; bu nedenle para birimi seçimi varsayılmak yerine teyit edilmelidir.
- İfa ve teslim. Süreler, kabul kriterleri ve kalite standartları.
- Süre ve sona erme. Sözleşmenin ne kadar süreceği, yenilenmesi ve sona erdirmek için gereken sebepler ile bildirim.
- İhlal ve sonuçları. Temerrüt hâlinde ne olacağı — Türk mahkemelerinin fahiş bulması hâlinde indirebileceği her türlü cezai şart (cezai şart) dâhil.
- Sorumluluk. Üst sınırlar, istisnalar ve ayrık tutulan hâller; sorumsuzluk kayıtlarına ilişkin Türk hukukundaki sınırlar göz önünde bulundurularak düzenlenmelidir.
- Mücbir sebep. Tarafların denetimi dışındaki olaylar (mücbir sebep) ve bunların borçlar üzerindeki etkisi.
- Gizlilik ve veri. Ticari bilgilerin korunması ve kişisel veri söz konusu olduğunda Türk veri koruma mevzuatına uyum.
- Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü. Bir sonraki bölümde ele alınmıştır.
Cezai şart hükümleri özel bir dikkat gerektirir. Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca mahkeme, fahiş bulduğu bir cezai şartı indirebilir — ancak tacirler arası (tacirler arası) ilişkide bu indirim talep etme hakkı Türk Ticaret Kanunu No. 6102 (md. 22) kapsamında sınırlandırılmıştır; dolayısıyla iki işletme arasında kararlaştırılan bir cezai şartı azaltmak daha zordur. Kendi ülkenizde sarsılmaz görünen bir hüküm yine de bir Türk hâkimi tarafından sınırlandırılabileceğinden, hükmü gerçekçi bir boyut ve yapıda kurgulayın.
Uygulanacak hukuk, yetki ve tahkim
Yabancılık unsuru taşıyan bir sözleşmede — yabancı bir taraf, sınır ötesi ifa, yabancı para birimi — Türk milletlerarası özel hukuku kural olarak tarafların uygulanacak hukuku ve uyuşmazlıkların görüleceği mercii seçmesine izin verir. İlgili kanun, Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun No. 5718'dir (Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, Türkçe kısaltmasıyla MÖHUKMÖHUK5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında KanunYabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını, hangi mahkemenin yetkili olduğunu ve yabancı kararların tanınıp tenfiz edileceğini düzenleyen kanun.Sözlük →).
Uyuşmazlıkları çözmek için genel olarak üç yolunuz vardır:
- Seçtiğiniz hukuku uygulayan Türk mahkemeleri (sınırlamalara tabidir — Türk emredici kuralları ve kamu düzeni bazı hâllerde yabancı hukuk seçimini yine de bertaraf edebilir).
- Uyuşmazlık milletlerarası nitelikte olduğunda, Milletlerarası Tahkim Kanunu No. 4686 (Milletlerarası Tahkim Kanunu) ile düzenlenen Türkiye merkezli tahkim.
- Yurt dışında tahkim veya mahkemeler; bunun sonucunda doğan yabancı mahkeme kararı veya hakem kararı, MÖHUK No. 5718'deki usuller uyarınca Türkiye'de tanınıp tenfiz edilir (Türkiye, yabancı hakem kararlarının tenfizine ilişkin New York Sözleşmesi'ne taraftır).
Ticari taraflar için tahkim çoğu zaman cazip olur; çünkü hakem kararları sınır ötesinde geniş ölçüde icra edilebilir. Ancak tahkim otomatik olarak doğru cevap değildir — maliyet, malvarlığının bulunduğu yer ve ilişkinin niteliği de önemlidir.
Pratik bir katman daha: belirli ticari para alacakları bakımından Türk hukuku, dava açılmadan önce zorunlu (dava şartı) arabuluculukArabuluculukDava öncesi zorunlu ya da isteğe bağlı uzlaşma yöntemiTarafların, bağımsız bir arabulucu eşliğinde uyuşmazlığı mahkemeye gitmeden çözmeye çalıştığı yöntem.Sözlük → aşamasını öngörür; bu, Kanun No. 7155 ile getirilmiştir. Bunun uygulanıp uygulanmayacağı uyuşmazlığa ve seçilen mercie bağlıdır; bu nedenle uyuşmazlık çözümü hükmünüzü kurgularken bunu hesaba katın.
Bir ticari sözleşmeyi Türkiye'de icra edilebilir kılan nedir
İcra edilebilirlik, yukarıdaki noktaların toplamıdır. Bir ticari sözleşme, aşağıdaki hâllerde Türkiye'de geçerli sayılma ve icra edilme bakımından en yüksek şansa sahip olur:
- Geçerli biçimde kurulmuşsa — açık öneri ve kabul, ehliyetli ve yetkili taraflar;
- İçeriği emredici hukuka, kamu düzenine ve dürüstlük kuralına saygı gösteriyorsa;
- O işlem türü için gereken şekle (yazılılık, noter onayı, tescil) uyulmuşsa;
- Şartlar açık ve ispatlanabilir ise, ideal olarak tek bir imzalı belgede ve Türk kurumları için işleyen bir dil çözümüyle;
- Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü hükümleri geçerli ve gerçekçi ise ve Türk emredici kuralları ile dava öncesi adımları dikkate alıyorsa.
Bunların hiçbiri bir uyuşmazlıkta belirli bir sonucu garanti etmez — her dava kendi maddi olgularına ve delillerine göre şekillenir. İyi bir sözleşme tekniğinin yaptığı şey, önlenebilir zayıflıkları ortadan kaldırmaktır; böylece sözleşmeyi icra etmeniz gerektiğinde, belge size karşı değil sizin lehinize çalışır.
Bu rehberin dayandığı kanunlar: Türk Borçlar Kanunu No. 6098 (genel sözleşme hukuku); Türk Ticaret Kanunu No. 6102 (tacir işlemleri); Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun No. 5718 / MÖHUK (uygulanacak hukuk ve yabancı mahkeme kararları); Milletlerarası Tahkim Kanunu No. 4686; Hukuk Muhakemeleri Kanunu No. 6100; ve Kanun No. 7155 (zorunlu ticari arabuluculuk).
Türkiye'de bir ticari sözleşme yapıyor, yeniliyor veya icra etmeye çalışıyorsanız, anlaşmayı bu kurallar çerçevesinde inceleyip işleminize uyarlayabiliriz. Durumunuzu görüşmek için iletişim sayfamız üzerinden bize ulaşın.
Sıkça sorulan sorular
Türk bir şirketle yapılan sözleşme yalnızca İngilizce ise geçerli midir?
Kural olarak evet. Türk özel hukuku, özel hukuk kişisi olan ticari tarafları Türkçe sözleşme yapmaya zorlamaz; bu nedenle Türk bir şirketle yapılan İngilizce bir anlaşma genellikle geçerli ve bağlayıcıdır. Pratik sınır kurumsaldır: Türk mahkemeleri Türkçe çalışır ve normalde yeminli Türkçe tercüme gerektirir; noterler ve kamu makamları da Türkçe metin veya onaylı tercüme bekler. Birçok şirket, hangi dilin esas alınacağını belirten bir hüküm içeren iki dilli sözleşme kullanır.
Türkiye'de bağlayıcı olması için yazılı ve imzalı bir sözleşme gerekir mi?
Her zaman değil. Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca çoğu ticari sözleşme herhangi bir özel şekle bağlı olmaksızın geçerlidir; bu nedenle anlaşmalar e-posta yoluyla veya hatta sözlü olarak kurulabilir. Bununla birlikte bazı işlem türleri (taşınmaz devirleri ve belirli şirketler hukuku işlemleri gibi) geçerlilik şartı olarak yazılı, noter onaylı veya tescilli şekil gerektirir. Ayrıca şeklin aranmadığı hâllerde dahi, bir anlaşmazlık çıktığında imzalı yazılı bir sözleşmenin ispatı çok daha kolaydır; bu nedenle yazılılık kuvvetle tavsiye edilir.
Türk bir tarafla yapılan sözleşmede yabancı hukuku ve yabancı tahkimi seçebilir miyiz?
Gerçek bir yabancılık unsuru taşıyan bir sözleşmede, Türk milletlerarası özel hukuku (MÖHUK No. 5718) kural olarak tarafların uygulanacak hukuku seçmesine ve yurt dışında tahkim dâhil olmak üzere tahkime gitmeyi kararlaştırmasına izin verir. Bu özgürlük mutlak değildir: Türk emredici kuralları ve kamu düzeni yine de uygulanabilir; ayrıca her yabancı hakem veya mahkeme kararı, MÖHUK'taki usuller uyarınca Türkiye'de tanınıp tenfizTenfizYabancı mahkeme kararının Türkiye'de icra edilebilir hâle getirilmesiYabancı bir mahkeme kararının Türkiye'de zorla icra edilebilmesi için Türk mahkemesinden alınan karar — yani parayı fiilen tahsil etmenizi sağlayan adım.Sözlük → edilmelidir. Türkiye merkezli milletlerarası tahkim, Milletlerarası Tahkim Kanunu No. 4686 ile düzenlenir.
Türk hukukunda bir ticari sözleşme nasıl kurulur?
Bir sözleşme, bir önerinin bir kabul ile karşılanmasıyla kurulur — belirli şartlarla bağlanmaya yönelik açık bir teklif, bu şartlara koşulsuz bir rıza ile yanıtlanır — Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca. Sükût kural olarak kabul değildir ve süreli kesin bir öneri, kural olarak o süre geçene kadar öneriyi yapanı bağlar. Her iki taraf da tacir olduğunda, Türk Ticaret Kanunu No. 6102 bunun üzerine ticarete özgü kurallar ekler.
Türkiye'de bir ticari sözleşmede en önemli hükümler hangileridir?
En azından: taraflar ve imza yetkisi, konu ve kapsam, bedel ve ödeme (Türk para birimi kurallarının kontrol edilmesi), ifa ve teslim, süre ve sona erme, ihlal ve sonuçları, sorumluluk, mücbir sebep, gizlilik ve veri koruma ile uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözümü hükmü. Cezai şart hükümleri özel bir dikkat gerektirir; çünkü bir Türk mahkemesi, Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca fahiş bulduğu bir cezai şartı indirebilir.
Türk mahkemesi bir cezai şart hükmünü yazıldığı şekliyle icra eder mi?
Mutlaka tamamıyla değil. Türk hukuku kararlaştırılan cezai şart hükümlerini tanır; ancak Türk Borçlar Kanunu No. 6098 uyarınca mahkeme, fahiş bulduğu bir cezai şartı indirme yetkisine sahiptir. Bazı başka ülkelerde değiştirilmeden uygulanacak bir hüküm, bir Türk hâkimi tarafından sınırlandırılabilir; bu nedenle cezai şartlar cezalandırıcı değil, gerçekçi bir boyut ve yapıda kurgulanmalıdır.
